આધુનિક યુદ્ધકળા અને સૈન્ય વ્યૂહરચનામાં મિસાઈલ ટેક્નોલોજીનું સ્થાન સર્વોપરી છે. તેમાં પણ સરફેસ-ટુ-સરફેસ એટલે કે જમીન પરથી જમીન પર પ્રહાર કરનારી મિસાઈલ (SSM) કોઈ પણ દેશની સૈન્ય તાકાત અને સાર્વભૌમત્વની રક્ષા માટે કરોડરજ્જુ સમાન ગણાય છે. નામ પ્રમાણે જ આ મિસાઈલોને જમીન અથવા સમુદ્રની સપાટી પરથી છોડવામાં આવે છે અને તે જમીન કે સમુદ્ર પર રહેલા દુશ્મનના ચોક્કસ લક્ષ્યને નષ્ટ કરવાનું કામ કરે છે. સરફેસ-ટુ-સરફેસ મિસાઈલોને તેમની ગતિ, અંતર અને ઉડાનની પદ્ધતિના આધારે મુખ્યત્વે બેલેસ્ટિક મિસાઈલ અને ક્રૂઝ મિસાઈલ એમ બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે.
કાર્યપદ્ધતિ
સરફેસ-ટુ-સરફેસ મિસાઈલોની કાર્યપદ્ધતિ ખૂબ જ જટિલ અને રસપ્રદ હોય છે. આ મિસાઈલો લોન્ચ પેડ પરથી છૂટ્યા પછી પોતાના લક્ષ્યને નષ્ટ કરે ત્યાં સુધીની પ્રક્રિયા મુખ્યત્વે ચાર મોટા તબક્કા અને પ્રણાલીઓ પર આધારિત હોય છે.
ગાઇડન્સ અને નેવિગેશન સિસ્ટમ
આ મિસાઈલનું `મગજ' છે. મિસાઈલ હવામાં આડીઅવળી ન થઈ જાય અને બરાબર રસ્તે ચાલે તે જોવાનું કામ આ સિસ્ટમ કરે છે.
ઇનર્શિયલ નેવિગેશન સિસ્ટમ (INS) : આ મિસાઈલની અંદર જ ફિટ હોય છે. તે લોન્ચિંગ પોઇન્ટથી મિસાઈલના અંતર અને દિશાની સતત ગણતરી રાખે છે. આ સિસ્ટમને બહારથી હેક કે જામ કરી શકાતી નથી.
સેટેલાઇટ ગાઇડન્સ (GPS / NavIC) : મિસાઈલ હવામાં હોય ત્યારે લાઈવ લોકેશન ટ્રેક કરવા માટે સેટેલાઈટની મદદ લે છે.
ટરેન કોન્ટૂર મેચિંગ (TERCOM) : ક્રૂઝ મિસાઈલો જમીનની બિલકુલ નજીકથી ઊડતી હોવાથી, તે નીચેની જમીન (ડુંગરા, ખીણ)ના નકશાને પોતાના કમ્પ્યૂટરમાં સંગ્રહિત નકશા સાથે સરખાવતી જાય છે, જેથી તે ભટકાય નહીં.
ઉડાનનો માર્ગ
કાર્યપદ્ધતિના આધારે મિસાઈલો બે પ્રકારના માર્ગ અપનાવે છે.
બેલેસ્ટિક મિસાઈલનો માર્ગ
બૂસ્ટ ફેઝ : એન્જિન મિસાઈલને ધક્કો મારીને વાતાવરણની બહાર ધકેલે છે.
મિડ-કોર્સ ફેઝ : મિસાઈલ અવકાશમાં (જ્યાં હવા નથી હોતી) અર્ધ-ચંદ્રાકાર માર્ગે આગળ વધે છે.
ટર્મિનલ ફેઝ : ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે મિસાઈલનું મોખરાનું અણીદાર પદ (Re-entry vehicle) અત્યંત તીવ્ર ગતિએ પાછું પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રવેશે છે અને લક્ષ્ય પર ત્રાટકે છે.
ક્રૂઝ મિસાઇલનો માર્ગ : આ મિસાઈલો વાતાવરણની અંદર જ રહે છે. લોન્ચ થયા પછી તે પૃથ્વીની સપાટીથી માત્ર 10થી 100 મીટરની ઊંચાઈએ આવી જાય છે અને રડારથી બચીને, રસ્તામાં આવતા અવરોધોને પાર કરતી-કરતી સીધી લક્ષ્યની અંદર ઘૂસી જાય છે.
ટર્મિનલ હોમિંગ અને વોરહેડ વિસ્ફોટ
જ્યારે મિસાઈલ લક્ષ્યની બિલકુલ નજીક પહોંચે છે, ત્યારે તેની સ્વાયત્ત સિસ્ટમ સક્રિય થાય છે.
સીકર : મિસાઈલના આગળના ભાગમાં ઓપ્ટિકલ, ઈન્ફ્રારેડ (ગરમી શોધનાર) કે રડાર સીકર હોય છે, જે છેલ્લી સેકન્ડોમાં હલતા કે સ્થિર લક્ષ્યને બરાબર લોક કરી દે છે.
વોરહેડ : મિસાઈલની અણીમાં વિસ્ફોટક રાખવામાં આવે છે. લક્ષ્ય સાથે અથડાતાં જ (અથવા તેની બરાબર ઉપર પહોંચતાં જ) પ્રોક્સિમિટી ફ્યૂઝ એક્ટિવ થાય છે અને પ્રચંડ વિસ્ફોટ સાથે દુશ્મનનો નાશ થાય છે.
ટૂંકમાં, સરફેસ-ટુ-સરફેસ મિસાઈલ એ પાવરફુલ ફ્યૂઅલ, સેટેલાઇટ કમ્પ્યૂટિંગ અને સચોટ વિસ્ફોટક ટેક્નોલોજીનું એક એવું મિશ્રણ છે, જે હજારો કિલોમીટર દૂર રહેલા લક્ષ્યને પણ પળવારમાં વીંધી શકે છે.
વ્યૂહાત્મક મહત્ત્વ
દુશ્મનમાં ડર : આ મિસાઈલો માત્ર યુદ્ધ જીતવા માટે જ નહીં, પરંતુ યુદ્ધને રોકવા માટે પણ મહત્ત્વની છે. કોઈ દેશ પાસે મજબૂત SSM સિસ્ટમ હોય, તો દુશ્મન દેશ તેના પર હુમલો કરતા પહેલાં સો વાર વિચારે છે.
ઝડપી વળતો પ્રહાર : પળવારમાં સેંકડો કે હજારો કિલોમીટર દૂર રહેલાં સૈન્ય મથકો, એરફિલ્ડ અને કમાન્ડ સેન્ટર્સને નષ્ટ કરવાની ક્ષમતા આ મિસાઈલો ધરાવે છે.
ભારતનું ગૌરવ અને શક્તિ
ભારતે સંરક્ષણ ક્ષેત્રે સ્વનિર્ભર બનવા માટે ઈ.સ. 1980ના દાયકામાં ઇન્ટિગ્રેટેડ ગાઈડેડ મિસાઈલ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ (IGMDP) શરૂ કર્યો હતો, જેના હેઠળ અદ્ભુત સરફેસ-ટુ-સરફેસ મિસાઈલો વિકસાવવામાં આવી છે. જેમ કે,
પૃથ્વી (Prithvi) : ભારતની પ્રથમ સ્વદેશી ટૂંકા અંતરની બેલેસ્ટિક મિસાઈલ.
અગ્નિ (Agni Series) : અગ્નિ-1થી લઈને અગ્નિ-5 (અને અગ્નિ પ્રાઇમ) મિસાઈલો ભારતની પરમાણુ ક્ષમતાની શક્તિ છે. `અગ્નિ-5' એક આંતરખંડીય મિસાઈલ (ICBM) છે, જે 5,000 કિલોમીટરથી વધુ દૂર સુધી પ્રહાર કરી શકે છે.
બ્રહ્મોસ (BrahMos) : ભારત અને રશિયાના સંયુક્ત સાહસથી બનેલી આ મિસાઈલ દુનિયાની સૌથી ઝડપી સુપરસોનિક ક્રૂઝ મિસાઈલ છે, જેને જમીન અને સમુદ્ર બંને સપાટી પરથી છોડી શકાય છે.
પ્રલય (Pralay) : તાજેતરમાં વિકસાવવામાં આવેલી આ મિસાઈલ સરહદી વિસ્તારોમાં ટૂંકા અંતરે ત્વરિત અને સચોટ પ્રહાર કરવા માટે સક્ષમ છે.
આજના ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) તણાવના સમયમાં સરફેસ-ટુ-સરફેસ મિસાઈલો કોઈ પણ રાષ્ટ્રની સંપ્રભુતા સુરક્ષિત રાખવાનું અનિવાર્ય માધ્યમ છે. ટેક્નોલોજીની પ્રગતિ સાથે હવે `હાયપરસોનિક' (અવાજ કરતાં 5 ગણી ઝડપી) સરફેસ-ટુ-સરફેસ મિસાઈલો પર કામ થઈ રહ્યું છે, જે ભવિષ્યના સંરક્ષણ ક્ષેત્રનું ચિત્ર સંપૂર્ણપણે બદલી નાખશે. ભારત આ દિશામાં મજબૂત કદમ વધારીને વૈશ્વિક સ્તરે સંરક્ષણ મહાશક્તિ તરીકે ઊભરી રહ્યું છે.
આવી જ પોસ્ટ વાંચવા માટે ક્લિક કરો