પહેલાં તો એ સ્ત્રીનું કહેવું સાંભળી ઘડીભર કાન કોડિયું થઇ ગયા. માથું ફરી ગયું. સઘળું ચક્કર ચક્કર ભમવા લાગ્યું. જાણે દિશાનું ભાન ન રહ્યું, પણ સ્વસ્થતા દાખવી સ્ત્રીને ઓળખી. સ્પષ્ટતા કર્યા વગર છૂટકો નહોતો, કારણ કે ટપાલ લખવાની વાત જગજાહેર કરી હતી.
તેણીએ ઓળખનો આળેખ કરવા મોં પર પળ બેપળ નજરને લીંપી હતી. પછી એકશ્વાસે બોલી ગઈ હતી: `તમે મારા સરનામે નિયમિત ટપાલ લખતા રહ્યા ને હું વળતો જવાબ આપતી રહી. મને ખૂબ ગમતું હતું.' એક જ વાક્યમાં સ્ત્રીએ તેની લીલીછમ લાગણીનો પાક્કો પણ વણલખ્યો હિસાબ આપી દીધો હતો. ગૌરવર્ણા મોં પર સુખ, સમૃદ્ધિ ને સંતોષનો ત્રિવેણી સંગમ રચાઇ ગયો હતો. કંઈ ઓળખ ઊઘડે, સમજ પડે, તે પૂર્વે પૂછી લીધું હતું: `તમે કેમ છો, ક્યાં
રહો છો?'
વરસાદી માહોલ હતો. ઝીણા ઝરફરાટના લીધે ખુલ્લામાં ઊભા રહેવાય એવું નહોતું. વળી, વાસમાં એક પાણી ઢોળની પરંપરાગત વિધિમાં સગાંસંબંધીઓ ભેગાં થયાં હતાં. તેમાં કોઈ કૂંડાળું વળીને ખબરઅંતર પૂછવામાં રત હતા. આવા માઠા પ્રસંગે ઘડી-બેઘડી મળવાનું બનતું હોય! સાંકડી શેરીમાં વધારે ઊભું રહી શકાય એવું નહોતું, પણ જન્મારાને જોખમમાં મૂકી દે એવો પહાડી પ્રશ્ન સામે ખોડાઈ ગયો હતો. તેને હટાવ્યા વગર છૂટકો નહોતો. મારા મોં પર ગારની જેમ લીંપાઈ ગયેલી મૂંઝવણને પામી ગઈ હોય એમ થોડા ખેદ સાથે પૂછ્યું: `ઓળખાણ નથી પડીને?' પછી જાતે કહે: `ક્યાંથી પડે, તમે મને નહીં પણ ગંગા બાઇને ટપાલ લખતા હતાને?'
અષાઢી આભમાં વીજળીના ચમકારા પછી તલસતી ધરાને ધરમૂળથી ધ્રુજાવે એવો કડાકો થયો. કીડિયારાના જેમ ઊભરાતું મનેખ આઘુંપાછું થયું. વરસાદના લીધે પાછા જવાની ઉતાવળ થવા લાગી.
નજરની સાવરણી વડે તેના મોં પરનાં જાળાં ખંખેરીને સંકોચ સાથે પૂછી લીધું: `પણ તમે તો ગંગાબાઇ નથીને!' તેણીએ ઝરણા જેવું હાસ્ય ખળખળાવીને ઉત્તર વાળ્યો: `વાંધો જ ત્યાં પડ્યોને, હું ગંગાબાઇ નથી એનો.' મનમાં ઊગી આવ્યું: `તું જે બાઇ હો તે પણ મેં તને ક્યારેય પત્રો લખ્યા નથી.'
થોડો ગુસ્સો પણ આવ્યો: `પાછી તો પ્રેયસી હો એવા હક્કદાવાથી કે'શો તમે મને પત્રો લખ્યા છે!'
વળી, મૌનનું એક વાદળું આડે આવીને ઊભું રહ્યું, પણ મનમાં સઘળું ચોખ્ખું સપાટ થઇ ગયું હતું.
ત્યારે પ્રાથમિક શાળામાં ભણતો હતો. વાસમાં વસતા માધા મેતર મારા પાસે ટપાલ લખાવવા આવતા હતા. મોટી વયે જન્મેલી દીકરીને સુરત પરણાવેલી. મહિને પંદર દહાહે ટપાલ લખાવે. વળતો જવાબ આવે તે પણ વાંચી દેવાનો. આ ક્રમ ઘણો વખત જળવાઇ રહેલો. આઠમા ધોરણમાં છાત્રાલયમાં ગયો તો રજાઓમાં આવું ત્યાં સુધી મારી જોતા હતા. તારી લખેલી ટપાલનો જ જવાબ આવે છે. આવું કહેવામાં તે વૃદ્ધ દંપતી ગળગળાં થઇ જતાં હતાં. જેની મને પણ ભારે અસર થતી હતી. રજામાં ઘરે આવ્યા પછી ક્યારેક સીધો તેમની પાસે જતો ને કહેતો: લાવો, ટપાલ આવી હોય તો વાંચી દઉં.
શેરીમાં ભીડ વધી. વરસાદના લીધે લોકો ક્રિયામાં હાજરી નોંધાવી નીકળવામાં હતા. તેના લીધે શેરી સંકડાવા લાગી હતી. કોઈના ધક્કાનો ભોગ બન્યા પહેલાં શેરી છોડી દેવી જોઈ, પણ ગંગાબાઈવાળી વાત અધૂરી છોડી શકાય એવું નહોતું. તેણીને પણ વાત કરવાનો ધલવલાટ છાતીમાં સમાતો ન હોય એવું લાગ્યું. જ્યારે સહેજ શરમાઈને કહ્યું: `હાલો ક્યાંક બીજા ઠેકાણે જઇને બેસીએ.'
એક ઓળખીતા ઘરે જઈને બેઠાં. એકાદ પળનો પણ વ્યય કરવો પોસાય એવું નહોતું, તેથી કહેવું શરૂ જ કરી દીધું: `તમારી જેમ ગંગાબાઈને વળતી ટપાલ હું જ લખી-વાંચી દેતી, પણ પછીથી એનું સરનામું બદલાઇ ગયું ને ટપાલો તો આવતી રહી.' મોંએ આવી ગયું: `પણ ટપાલમાં નવું સરનામું લખી દેવાયને!'
તે થોડા ખિન્ન સ્વરે બોલી: `વાંધો જ ત્યાં પડ્યો હતો, નવું સરનામું અમને મળવું જોઈએને?'
`પણ કેમ, તમને ખબર નહોતી?' આવો સળગતો સવાલ સાવ અધ્ધરતાલ રહી ગયો.
થયું, વાત નહીં પણ વાર્તામાં વળાંક આવ્યો. સામે પ્રશ્નાર્થભરી નજરે જોયું તો હળવેકથી કહે: `ગંગાબાઇ તેના ઘરવાળાને સૂતો મૂકી કોઈની સાથે નીકળી ગઈ'તી!' પછી ધીમેકથી કહે: `નવું સરનામું મળે ક્યાંથી?' આવું સાંભળી એક પળે તો કાન પર વિશ્વાસ ન બેઠો.
કોઈ સવાલ કરું તે પહેલાં જ કહી દીધું: `એનો ઘરવાળો સાવ નપાવટ હતો, જિંદગી જાય એમ નો'તી તે બિચારી છૂટી. બીજું શું?'
ઘડીભર મોં આવી ગયું, પણ તમારે તો વળતી ટપાલમાં હકીકત લખી દેવી જોઈએને!
મોં વકાસી સામે જોતી રહી. પછી કહે: `ગંગાબાઇનાં વૃદ્ધ મા-બાપને મારે દુઃખી નો'તાં કરવાં એટલે ગંગાબાઇ હોઉં એમ જવાબ આપતી રહી.' તેની આંખો ભરાઈ આવી હતી: `પણ ટપાલ આવતી બંધ થઇ પછી મેં જવાબ આપવાનું ટાળ્યું'તું.' વરસાદ ધોધમાર વરસવા લાગ્યો હતો.
