માનવજાતના ઇતિહાસમાં પહેલીવાર આપણે એક એવી જેલ બનાવી છે, જેને કોઈ જ દીવાલો નથી. આ આધુનિક જેલ `સ્ક્રીન શોટ્સ', જૂના ટ્વિટ્સ, કાઢી નાખેલી પોસ્ટ્સ અને ડિજિટલ ફૂટપ્રિન્ટ્સની બનેલી છે. પહેલાંના જમાનામાં માણસથી કોઈ મોટી ભૂલ થતી, તો સમયની ધૂળ એ ભૂલને ધીમે ધીમે ઢાંકી દેતી. લોકોની સ્મૃતિઓ નબળી પડતી અને એ નબળી પડેલી સ્મૃતિઓની તિરાડમાંથી `માફી' માટેની જગ્યા ઊભી થતી, પણ ઇન્ટરનેટ પાસે અનંત મેમરી છે અને શૂન્ય કરુણા છે. આધુનિક માણસે ટેક્નોલોજીની મદદથી એક એવો વિકરાળ કેમેરો બનાવ્યો છે, જે માણસની ભૂલને ક્યારેય ભૂલતો નથી. આપણે એક એવા ડાર્ક યુગમાં પ્રવેશી ચૂક્યા છીએ જ્યાં માણસનો ગુનો ભલે સાવ સામાન્ય હોય, પણ તેની સામાજિક સજા આજીવન છે.
પ્રાચીન સભ્યતાઓમાં પ્રાયશ્ચિત નામની એક બહુ પવિત્ર અને સાઇકોલોજિકલ સિસ્ટમ હતી. માણસ કોઈ પાપ કરતો, તેની શારીરિક કે આર્થિક સજા ભોગવતો, નદીમાં સ્નાન કરતો અને સમાજ તેને ફરીથી અપનાવી લેતો. એકવાર સજા પૂરી થાય એટલે માણસનું ખાતું ક્લિયર થઈ જતું, પણ આજના કેન્સલ કલ્ચરે પ્રાયશ્ચિતની કબર ખોદી નાખી છે. આપણી પાસે ન્યાય માંગતાં ટોળાંઓ છે, આપણી પાસે સજા આપવાની ડિજિટલ પદ્ધતિઓ છે, પણ આપણી પાસે રિડેમ્પ્શન (પાપમુક્તિ કે સુધરવાની તક) માટે કોઈ જ જગ્યા બચી નથી. એકવાર કેન્સલનો સિક્કો વાગી ગયો, એટલે આખી જિંદગી માટે ડિજિટલ અસ્પૃશ્ય બની જવાનું થાય. આધુનિક સમાજે માણસના હાથમાં લખવા માટેની પેન્સિલ તો પાછી આપી છે, પણ એની પાસેથી એનું રબર કાયમ માટે છીનવી લીધું છે.
આ વર્ચ્યુઅલ કોર્ટમાં ન્યાયના નામે જે રમત રમાય છે, તે હકીકતમાં ન્યાય છે જ નહીં; તે સસ્તી નૈતિકતાની ભૂખ છે. કોઈ માણસને જ્યારે સોશિયલ મીડિયા પર ઘેરીને ખતમ કરવામાં આવે છે, ત્યારે એ ટાઇપિંગ કરતા હાથને સમાજ સુધારવામાં કોઈ રસ નથી હોતો. તેમને માત્ર એ `સુપિરિયોરિટી કોમ્પ્લેક્સ' (ચડિયાતાપણાના અહંકાર)માં રસ હોય છે. કોઈ બીજા માણસને જાહેરમાં ખરડાયેલો અને બરબાદ થતો જોઈને, એ વર્ચ્યુઅલ ભીડને ત્રણ સેકન્ડ માટે એવો અહેસાસ થાય છે કે `અમે કેટલા પવિત્ર છીએ!' આ ભીડને કોઈની માફી જોઈતી જ નથી હોતી. આ ભીડને માત્ર જાહેરમાં એક `ડિજિટલ એન્કાઉન્ટર' જોવું હોય છે. કોઈને બરબાદ કરીને મેળવેલી પોતાની પવિત્રતાનો આ નશો સૌથી ખતરનાક ડ્રગ છે.
જો દુનિયાના તમામ લોકોના મગજના ગંદા વિચારો, દસ વર્ષ જૂના ખરાબ જોક્સ અને કિશોરાવસ્થાની મૂર્ખાઈઓને કોઈ મોટા પડદા પર પ્રોજેક્ટ કરવામાં આવે, તો આ પૃથ્વી પર એક પણ માણસ એવો ન બચે જેને `કેન્સલ' ન કરી શકાય. દરેક માણસના ભૂતકાળમાં એક એવો અંધારો ઓરડો હોય છે જ્યાં તેણે કોઈ અયોગ્ય વિચાર કર્યો હોય, કોઈ મૂર્ખામીભરી દલીલ કરી હોય કે કોઈની ખરાબ મજાક ઉડાવી હોય. છતાં ઇન્ટરનેટ એવો દંભ કરે છે જાણે તે સંતોની સંસદ હોય. તે હાડમાંસના બનેલા, ખામીયુક્ત માણસ પાસે ઈશ્વર કક્ષાના પરફેક્શનની માંગણી કરે છે અને જો કોઈ માણસ એમાં સહેજ પણ ઊણો ઊતરે, તો તેને રાતોરાત ખલનાયક બનાવીને ચોકમાં ઊભો કરી દેવામાં આવે છે.
આ આખી પ્રક્રિયાની સૌથી મોટી ટ્રેજેડી એ છે કે તે માણસના ઇવોલ્યુશનની જ હત્યા કરી નાખે છે. પ્રકૃતિનો સૌથી મોટો અને સુંદર નિયમ એ છે કે માણસ સમય સાથે બદલાય છે, શીખે છે અને સુધરે છે, પણ જો પંદર વર્ષ પહેલાં બોલાયેલા કોઈ વાક્યના આધારે આજે તમારી કરિયર ખતમ થઈ જતી હોય, તો એનો સીધો અર્થ એ છે કે આ કેન્સલ કલ્ચર સમયના અસ્તિત્વને જ નકારે છે. તે માણસને તેની જિંદગીની સૌથી ખરાબ સેકન્ડમાં સ્થગિત કરી દે છે. જો કોઈ માણસને એના ખરાબ ભૂતકાળથી જ હંમેશાં માપવાનો હોય, તો પછી તેની અંદર સારા બનવાની કોઈ પ્રેરણા જ ક્યાં બચી?
આપણે એ પણ નોંધવું પડશે કે મૂડીવાદ અને અલ્ગોરિધમ કેવી રીતે આપણા ગુસ્સાનું માર્કેટિંગ કરે છે. જો તમે કોઈને માફ કરવાની પોસ્ટ મૂકશો, તો તેને માંડ દસ લાઈક્સ મળશે, પણ જો તમે કોઈને બરબાદ કરવાની, કોઈનો વિરોધ કરવાની કે કોઈને નીચા દેખાડવાની પોસ્ટ મૂકશો, તો તે રાતોરાત વાઇરલ થઈ જશે. ગુસ્સો અને આક્રોશ હવે એક બિલિયન ડોલરની `ઇન્ડસ્ટ્રી' બની ગયા છે. આધુનિક સિસ્ટમને બરાબર સમજાઈ ગયું છે કે માણસની માફીમાંથી કોઈ નફો નથી થતો, પણ માણસના આક્રોશમાંથી લાખો ડોલરની જાહેરાતો વેચી શકાય છે. આપણે આપણી પોતાની માણસાઈને એક એવા અદૃશ્ય મશીનમાં ઓરી રહ્યા છીએ, જેનું આઉટપુટ માત્ર નફરત છે.
જે સમાજ માફ કરવાનું ભૂલી જાય, તે સમાજ ધીમે ધીમે કાયર બની જાય છે. આજે લેખકો ડરે છે, કોમેડિયન્સ ડરે છે, કલાકારો ડરે છે અને સામાન્ય માણસ પણ જાહેરમાં પોતાનો અભિપ્રાય આપતા ડરે છે. ક્યાંક કોઈ શબ્દ પકડાઈ જશે, ક્યાંક કોઈ વાક્યનું ખોટું અર્થઘટન થઈ જશે અને જિંદગીભરની મહેનત પર પાણી ફરી વળશે એવો ડર એક ભયાનક સેન્સરશિપ ઊભી કરી રહ્યો છે. આજે ચારેબાજુ જે શાંતિ કે પવિત્રતા દેખાય છે, તે હકીકતમાં નૈતિકતા નથી; તે ભયમાંથી જન્મેલું મૌન છે. આપણે એક એવી પેઢી તૈયાર કરી રહ્યા છીએ જે બહારથી એકદમ સભ્ય હશે, પણ અંદરથી સાવ ખોખલી, મૌલિકતા વગરની અને ડરપોક હશે.
સત્ય એ છે કે માફી એ કોઈ ભેટ નથી જે તમે કોઈ ગુનેગારને આપો છો; માફી એ એક ઓક્સિજન છે જેની સમાજને પોતાની જ ઝેરીલી હવા વચ્ચે શ્વાસ લેવા માટે જરૂર પડે છે. માણસ ભૂલ કરશે, કારણ કે તે ભગવાન નથી. જો આપણે દરેક ભૂલ માટે એક ડિજિટલ ગિલોટિન તૈયાર રાખીશું, તો યાદ રાખજો, ભવિષ્યમાં કોઈ એક દિવસે એ જ ગિલોટિન નીચે આપણું પોતાનું માથું પણ મુકાયેલું હશે. માણસને `માણસ' રહેવા દેવામાં જ સભ્યતાની જીત છે. જે દિવસે બધા જ માણસો સંપૂર્ણ પવિત્ર થવાની હઠ પકડી લેશે, તે દિવસે આ દુનિયા એક વિશાળ અને શાંત સ્મશાન બની જશે.
આવી જ પોસ્ટ વાંચવા માટે ક્લિક કરો
