છીંકનું સમાજશાસ્ત્ર, અર્થશાસ્ત્ર પણ છે. સમાજશાસ્ત્રમાં જ્યારે છીંક આવે ત્યારે અંગ્રેજી બોલનારા `Bless You/બ્લેસ યુ' (ભગવાન તમારું ભલું કરે), સ્પેનિશ બોલનારાઓ `સલુદ' (સ્વાસ્થ્યની ઇચ્છા રાખવા માટે), જર્મન બોલનારાઓ `ગેસુંધીટ' અને આપણા વડીલો ભગવાનનું નામ કહે છે, શા માટે? આ અંગે કેટલીક વાયકા છે. એક સાતમી સદીના પોપ ગ્રેગરી છઠ્ઠા સાથે જોડાયેલ છે. તેઓ છીંક ખાનાર વ્યક્તિને આશીર્વાદ આપતા હતા, જેથી તેઓ પ્લેગનો ભોગ ન બને. બીજી વાયકા છીંક માટે ગ્રીક શબ્દ `pneuma' (ન્યુમા) તરફ નિર્દેશ કરે છે, જેનો અર્થ `આત્મા' અથવા `પ્રાણ' થાય છે. એવી માન્યતા હતી કે છીંક એ મૃત્યુની નજીક હોવાનો અનુભવ કરાવે છે અને આશીર્વાદ મૃત્યુથી બચાવશે, જીવંત રાખશે. આ માન્યતા એ વિચાર સાથે પણ જોડાયેલી છે કે છીંક આવતી વખતે તમારું હૃદય ધબકતું ક્ષણિક માટે અટકી જાય છે. આધુનિક સમાજમાં મોં ઢાંક્યા વિના છીંક ખાવાથી લોકો વિચિત્ર નજરે જુએ છે. વણલિખિત સામાજિક કરારનું ઉલ્લંઘન કહેવાય છે.
`સળંગ 12 વાર છીંક (12 sneezes)' શબ્દપ્રયોગ પણ છે, જેનો અર્થ તમારું શરીર કોઈ ચોક્કસ પુનરાવર્તિત ચેતાકીય પ્રતિક્રિયા દ્વારા નાકમાં રહેલા સતત પરેશાન કરતા તત્ત્વને દૂર કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. જેમ કે, એલર્જી. આ બાબતે સામાજિક રીતરિવાજો નોંધે છે કે આસપાસના લોકો પ્રથમ બે કે ત્રણ છીંક માટે `bless you' કહે છે, પરંતુ 12 જેવી છીંકની લાંબી શ્રેણી શરૂ થાય, સામાન્ય રીતે અટકી જાય છે અથવા મજાક કરે છે. જોકે, અંધશ્રદ્ધાઓમાં કેટલીક સંસ્કૃતિઓમાં 1 થી 3 છીંકો સાથે ચોક્કસ અર્થો જોડવામાં આવે છે, પરંતુ 12 જેવી મોટી સંખ્યા માટે કોઈ ચોક્કસ અર્થ આપવામાં આવ્યો નથી.
અજબગજબની વાત છે કે છીંક આવવી એ ભાગ્યે જ એક અલગ નાણાકીય ઘટના છે તેમ છતાં છીંકનું અર્થશાસ્ત્ર પણ છે. છીંક આવવા પાછળની પદ્ધતિઓ વિશાળ આર્થિક બજારો અને જવાબદારીઓને ચલાવે છે. છીંક એલર્જી, સામાન્ય શરદી અને ઈન્ફલ્યુએન્ઝાનું પ્રાથમિક લક્ષણ છે. આ ઓવર-ધ-કાઉન્ટર (OTC) એન્ટિહિસ્ટેમાઈન્સ, ડિકોન્જેસ્ટન્ટ્સ, નાકના સ્પ્રે અને પેશીઓ માટે અબજો ડોલરના વૈશ્વિક ઉદ્યોગને ઇંધણ પૂરું પાડે છે. પ્રેઝન્ટીઝમ(પ્રસ્તુતિવાદ)નો ખર્ચ પણ હોય છે. `પ્રેઝન્ટીઝમ' ત્યારે થાય છે જ્યારે કર્મચારીઓ બીમાર હોય ત્યારે કામ પર જાય છે. છીંક ખાતો કર્મચારી શારીરિક અસ્વસ્થતાને કારણે કાર્યસ્થળની ઉત્પાદકતામાં ઘટાડો કરે છે અને આસપાસના સહકાર્યકરોનો ધ્યાનભંગ કરે છે. કાર્યસ્થળે ગેરહાજરી અને માંદગીની રજા પડાવી શકે છે, જ્યારે છીંક (કોરોના કાળ જેમ) ચેપી બીમારીનો સંકેત આપે, ત્યારે ફરજિયાતપણે ગેરહાજર રહેવું પડે, જે કામકાજના દિવસો ચુકાવે છે. આનાથી નોકરીદાતાઓને વાર્ષિક અબજો ડોલર/રૂપિયાનું ઉત્પાદન ગુમાવવું પડે છે અને પેઇડ માંદગીની રજા સિસ્ટમ પર ભારે બોજ પાડે છે. સમગ્ર જાહેર પરિવહન અને વાણિજ્યને અસર કરે છે. છીંક ખાતી વખતે હવામાં હજારો સૂક્ષ્મ ટીપાં ઊડે છે, જેનાથી શરદી, ઉધરસ કે ફ્લૂ જેવો ચેપ અન્ય લોકોમાં ફેલાઈ શકે છે. લોકો બચવા માટે સબવે, મોલ અને રેસ્ટોરાં જેવી ભીડવાળી જગ્યાઓ પર જવાનું ટાળે છે, જે અર્થતંત્રને અસ્થાયી રૂપે ધીમું કરે છે.
છીંકની સમસ્યાને લક્ષ્ય બનાવતી દવાઓનું વૈશ્વિક બજારનું મૂલ્ય અંદાજે 14 અબજથી 16 અબજ યુએસ ડોલર છે. વધતા પ્રદૂષણ, આબોહવામાં થતા ફેરફારો અને એલર્જીના વધતા પ્રમાણને કારણે, આગામી દાયકામાં આ બજાર વાર્ષિક ચક્રવૃદ્ધિ વૃદ્ધિદર (CAGR) મુજબ આશરે 4%થી 6% ના દરે સતત વિસ્તરશે તેવી અપેક્ષા છે. ભારતમાં નેઝલ સ્પ્રે અને જેનરિક ઇન્હેલેશનનું વ્યાપક બજાર અંદાજે 1.15 અબજથી 1.40 અબજ યુએસ ડોલરનું છે.
આવી જ પોસ્ટ વાંચવા માટે ક્લિક કરો
