મહાભારતના `શાંતિપર્વ'માં શરશય્યા પર ઢળેલા પિતામહ ભીષ્મ જ્યારે યુધિષ્ઠિરને રાજધર્મ અને વ્યવસ્થા સંચાલનના ગૂઢ સિદ્ધાંતો સમજાવે છે, ત્યારે તેઓ એક અત્યંત આધુનિક અને ચોંકાવનારી સલાહ આપે છે. ભીષ્મ કહે છે કે એક સમર્થ લીડરે પોતાની કાર્યશૈલીમાં બે અત્યંત શક્તિશાળી આત્મસંયમ જાળવવા જરૂરી છે. પ્રથમ, લીડરે પોતે ક્યારેય એક જ સમયે અનેક કાર્યોમાં હાથ નાખીને પોતાની ઊર્જા વેડફવી ન જોઈએ, પણ એક સમયે માત્ર એક જ કામ પર પૂર્ણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ અને દ્વિતીય, કોઈ ચોક્કસ કાર્ય કે જવાબદારી સોંપતી વખતે લીડરે એક ટાસ્ક માટે માત્ર એક જ યોગ્ય વ્યક્તિની નિમણૂક કરવી જોઈએ. જો એક જ કામ માટે બે કે તેથી વધુ લોકોને જવાબદારી આપી દેવામાં આવે, તો તે કામ ક્યારેય પૂરું થતું નથી, પરંતુ ત્યાં આંતરિક રાજકારણ, અહંકારનો ટકરાવ અને જવાબદારીમાંથી છટકવાની વૃત્તિ જન્મે છે. પિતામહ ભીષ્મની આ સલાહ માત્ર પ્રાચીન શાસનવ્યવસ્થા માટે નહોતી, પણ આજના કોર્પોરેટ, પોલિટિકલ અને ઓર્ગેનાઈઝેશનલ વર્લ્ડ માટે અત્યંત ધારદાર મેનેજમેન્ટ સૂત્ર છે.
આજના અતિ ઝડપી અને ટેક્નોલોજિકલ યુગમાં `મલ્ટિટાસ્કિંગ' શબ્દને બહુ મોટો ગુણ માનવામાં આવે છે, પરંતુ મનોવૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ જુઓ તો મલ્ટિટાસ્કિંગ એ માત્ર એક ભ્રમણા છે, જે માણસની એકાગ્રતાને છીનવી લે છે. ભીષ્મ પિતામહ યુધિષ્ઠિરને બહુ સ્પષ્ટ રીતે ચેતવે છે કે જ્યારે લીડર એકસાથે દસ પ્રશ્નો ઉકેલવા જશે, ત્યારે તે કોઈ એક પણ પ્રશ્નના ઊંડાણ સુધી પહોંચી શકશે નહીં. પરિણામે તેના પર બિનજરૂરી માનસિક દબાણ, તણાવ અને ઓવરથિંકિંગનું વાદળ ઘેરાવા લાગશે. જ્યારે લીડર પોતે તણાવમાં આવે છે, ત્યારે તેની નિર્ણયશક્તિ ઝાંખી પડે છે. એક સમયે એક જ કામ કરવું એ કાયરતા કે ધીમાપણું નથી, પણ એ પોતાના મનની શાંતિ અને કાર્યની ગુણવત્તા જાળવી રાખવાની સર્વોચ્ચ સ્ટ્રેટેજી છે. જે લીડર એક સમયે એક જ વિષય પર પોતાની આખી ચેતના કેન્દ્રિત કરી શકે છે, તે જ વિષયના તળિયે જઈને અચૂક નિર્ણય લઈ શકે છે.
બીજી તરફ ટીમને હેન્ડલ કરવા અંગે ભીષ્મ જે વાત કરે છે, તે આજે દરેક સફળ લીડરશિપ મોડલનો પાયો છે. કોઈ એક જ પ્રોજેક્ટ કે કામ માટે જ્યારે બે સમાન સત્તા ધરાવતી વ્યક્તિઓને નીમવામાં આવે છે, ત્યારે શરૂઆતમાં એવું લાગે છે કે કામ ઝડપથી થશે, પરંતુ વાસ્તવિકતા સાવ ઊંધી હોય છે. બે સરખી વ્યક્તિઓ એક જ સ્થાને આવે એટલે કામ કરવાના બદલે શ્રેય લેવાની હોડ શરૂ થાય છે. એક વ્યક્તિ બીજાનો વાંક કાઢવાની શરૂઆત કરે છે અને બીજા વ્યક્તિની ભૂલો શોધવામાં જ પોતાની આખી શક્તિ વાપરી નાખે છે. આ જ પરિસ્થિતિમાંથી સંસ્થા કે રાજ્યની અંદર કૂટનીતિ અને અંદરોઅંદરનું અસહ્ય રાજકારણ જન્મે છે. જ્યાં જવાબદારી વહેંચાઈ જાય છે, ત્યાં જવાબદેહી શૂન્ય થઈ જાય છે.
જે લીડર આ વાત નથી સમજી શકતો, તે ધીમે ધીમે પોતાની જ બનાવટનો ભોગ બની જાય છે. જ્યારે બે કે વધુ લોકો એક કામમાં અંદરોઅંદર લડવા લાગે છે, ત્યારે લીડરનો પોતાનો મોટો સમય આ બંને વચ્ચે સમાધાન કરાવવામાં કે તેમની ફરિયાદો સાંભળવામાં વેડફાઈ જાય છે. આ પરિસ્થિતિ લીડરને એક વિઝનરીમાંથી ઘટાડીને એક સામાન્ય મધ્યસ્થ કે સામાન્ય લીડર બનાવી દે છે. ભીષ્મ કહે છે કે જે લીડર પોતાની ટીમના રાજકારણમાં ફસાઈ જાય, તે ક્યારેય મોટું સામ્રાજ્ય કે મોટું સંગઠન ઊભું કરી શકતો નથી. તેની શક્તિ બહારના પડકારો સામે લડવામાં નહીં, પણ અંદરના કચવાટને ડામવામાં જ પૂરી થઈ જાય છે.
જ્યારે તમે એક કામ માટે એક જ વ્યક્તિને સંપૂર્ણ સત્તા અને આખરી જવાબદારી સોંપો છો, ત્યારે તે વ્યક્તિ પોતાના અહંકાર કે બહાના પાછળ છુપાઈ શકતી નથી. તેને ખબર હોય છે કે સફળતા કે નિષ્ફળતાનો પૂરો જશ કે દોષ તેના પોતાના શીરે જ આવવાનો છે. આ સ્પષ્ટતા વ્યક્તિની અંદરથી ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શન બહાર લાવે છે અને લીડરને પણ ચોક્કસ પરિણામ મળે છે. લીડર તરીકે તમારું કામ લોકોને સોંપીને મુક્ત થવાનું છે, નહીં કે તેમની વચ્ચે ઈર્ષ્યા અને સ્પર્ધાના બીજ રોપીને વધુ ગૂંચવણ ઊભી કરવાનું.
પિતામહ ભીષ્મ આ આખી વિભાવના દ્વારા લીડરશિપના એક અત્યંત ઊંડા મનોવિજ્ઞાન તરફ આંગળી ચીંધે છે.
તેઓ કહે છે કે માનસિક સ્પષ્ટતા અને જવાબદારીનું સીધું વિભાજન જ સાચી સત્તાનું પ્રતીક છે. જો લીડર પોતાના જ કામમાં અસંયમિત હશે અને પોતાની ટીમમાં અસ્પષ્ટતા રાખશે, તો તેનું પરિણામ અરાજકતા સિવાય કશું નહીં આવે. વિરોધીઓ સામે વિજય મેળવતા પહેલાં લીડરે પોતાની કાર્યશૈલીને આવી સૂક્ષ્મ ભૂલોથી મુક્ત કરવી પડે છે.
પિતામહ ભીષ્મ આ આખી વાતને લીડરશિપ માટેની એક અત્યંત શક્તિશાળી અને આધુનિક વન લાઈન સ્ટ્રેટેજી તરીકે ડિફાઈન કરી આપે છે. તેઓ કહે છે કે સાચી લીડરશિપની પરખ એકસાથે સો કામ હાથમાં લઈને અસ્તવ્યસ્ત થવામાં નથી, પરંતુ એક સમયે એક જ કામ પર અચળ ધ્યાન આપીને તેમજ એક જવાબદારી માટે એક જ સમર્થ વ્યક્તિ પર પૂર્ણ વિશ્વાસ મૂકીને સંસ્થાગત રાજકારણથી મુક્ત રહેવામાં છે. જો તમે આ સંતુલન જાળવતા શીખી ગયા, તો તમે બિનજરૂરી માનસિક ભારોભારથી મુક્ત રહીને અનંત સફળતા પામશો. નહીંતર તમારો જ અવ્યવસ્થિત અભિગમ અને ટીમનું આંતરિક રાજકારણ એક દિવસ તમારી આખી લીડરશિપને ભસ્મીભૂત કરી દેશે.
આવી જ પોસ્ટ વાંચવા માટે ક્લિક કરો
