મદ્રાસના ન્યુઇંગ્ટન હાઉસમાં હત્યા થઈ હતી કે પછી આઝાદીનો બળવો?

1919, બ્રિટિશ ભારત. મદ્રાસ (હાલનું ચેન્નાઈ) શહેર એક તરફ કોલોનિયલ સત્તાની પકડમાં હતું અને બીજી તરફ રાજા-મહારાજાઓના વંશજોના વૈભવથી છલકાતું હતું. માઉન્ટ રોડ, ટેયનામપેટ પર આવેલું `ન્યુઇંગ્ટન હાઉસ' (Newington House) એક એવી સંસ્થા હતી જ્યાં દેશનાં વિવિધ રજવાડાંઓના સગીર રાજકુમારોને અંગ્રેજી સંસ્કાર અને શિક્ષણ આપવા માટે `કોર્ટ ઓફ વોર્ડ્સ' દ્વારા રાખવામાં આવ્યા હતા. આ વિદ્યાર્થીઓ દક્ષિણ ભારતના ધનાઢ્ય જમીનદારો અને રજવાડાંઓના વારસદારો હતા, જેમની કરોડોની સંપત્તિનું સંચાલન બ્રિટિશ વહીવટીતંત્ર કરતું હતું. ન્યુઇંગ્ટન હાઉસનો હેતુ માત્ર શૈક્ષણિક નહોતો, પરંતુ તે યુવરાજ જેવા વિદ્યાર્થીઓના આત્મસન્માન અને તેમના સામંતશાહી અહમને બ્રિટિશ આધિપત્ય હેઠળ લાવવાનો એક રાજકીય પ્રયાસ હતો. આ ભવ્ય બંગલો, જેને સામાન્ય સ્થાનિક લોકો `માઇનોર બંગલો' તરીકે પણ ઓળખતા હતા. તેની દીવાલો પાછળ રાજકીય તણાવ, વંશીય નફરત અને યુવાવસ્થાના અસંતોષની ગૂંગળામણ હતી, જે કોઈ પણ ક્ષણે ફાટી નીકળે તેવો માહોલ સર્જી રહી હતી.

આ સંસ્થાના આચાર્ય અને ટ્યૂટર હતા `ક્લેમેન્ટ ડી લા હેય', એક અંગ્રેજ કે જે ક્રિકેટના અત્યંત શોખીન હતા અને લગભગ 20 વર્ષથી મદ્રાસમાં આ રાજકુમારોના વાલી તરીકેની ફરજ બજાવતા હતા. તેમની ભૂમિકામાં શૈક્ષણિક ટ્યૂટર, નૈતિક માર્ગદર્શક અને અંગ્રેજી સભ્યતાના પ્રચારકનો સમાવેશ થતો હતો. લગભગ 40 વર્ષની ઉંમરે 1918માં તેઓએ પોતાનાથી ઉંમરમાં ઘણી નાની અને યુવાન `ડોરોથી મેરી ફિલિપ્સ' સાથે લગ્ન કર્યાં અને ભારત પાછા ફર્યા હતા. ડોરોથીની હાજરીથી યુવરાજ જેવા વિદ્યાર્થીઓના આ એકાંત પુરુષ જગતમાં એક ખળભળાટ પેદા થયો હતો, જેણે વાતાવરણને વધુ તંગ બનાવ્યું હતું. ક્લેમેન્ટ, જે પોતે રાજકુમારોને સભ્ય બનાવવાની જવાબદારી સંભાળતા હતા, તે ઘણીવાર જાતિવાદી ટિપ્પણીઓ કરતા હતા, વિદ્યાર્થીઓને `જંગલી તમિલિયનો' કહીને બોલાવતા હતા. તેમનો આ જાતિગત પક્ષપાત વિદ્યાર્થીઓના ઊંડા ગુસ્સા અને અપમાનનું કારણ બન્યો હતો. આ સિવાય એવી અફવાઓ પણ હતી કે આ યુવાન અને સુંદર મેડમ ડી લા હેયનો કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ સાથે અયોગ્ય વ્યવહાર હતો, જેણે ક્લેમેન્ટની ઈર્ષ્યા અને વિદ્યાર્થીઓના બળવાખોર સ્વભાવને બળ આપ્યું હતું. આ જાતીય તણાવ અને વંશીય અપમાનનું મિશ્રણ ન્યુઇંગ્ટન હાઉસને એક ટાઈમ-બોમ્બ જેવું બનાવી રહ્યું હતું. એક એવો ટાઇમ બોમ્બ કે જે 15 ઑક્ટોબરની રાત્રે ફૂટવાનો હતો.

બુધવાર 15 ઑક્ટોબર, 1919ની સાંજ એક ઠંડા કાવતરાની શરૂઆત હતી. તે દિવસે ક્લેમેન્ટ ડી લા હેય તેમની કારમાં તેમની પત્ની સાથે બહારથી પરત ફર્યા. રાત્રે 8:30થી 9:00 વાગ્યાની વચ્ચે ઘરે પાછા ફર્યા. પ્રિન્સિપાલ ક્લેમેન્ટે ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર પરના હોલમાં (જે બિલિયર્ડ્સ રૂમ તરીકે પણ વપરાતો હતો) બેઠેલા વિદ્યાર્થીઓને શુભેચ્છા પાઠવી, શુભ રાત્રિ કહી અને ઉપરના માળે આવેલા પોતાના બેડરૂમ તરફ ગયા. હોલમાં યુવાનો વચ્ચે વાતાવરણ તંગ હતું; કાદમ્બુર એસ્ટેટના વારસદાર કે જેમને બ્રિટિશ શાસન સામે ઉગ્ર રોષ હતો, તેમણે પોતાના સાથીઓની હાજરીમાં એક ઠંડો અને નિર્મમ પ્રસ્તાવ મૂક્યો. સિંગમપટ્ટી એસ્ટેટના વારસદારની હાજરીમાં કાદમ્બુરના શબ્દો હવાને વીંધીને આવ્યા: `આપણે આજે રાત્રે ડોરાઈ (આચાર્ય)ને ખતમ કરવો જ પડશે.' આ હત્યા પૂર્વનિયોજિત, લોહીની તરસવાળી યોજના હતી, જે ક્લેમેન્ટ પ્રત્યેની વંશીય નફરત અને અંગત અસંતોષનું પરિણામ હતી, જેમાં યુવાનોએ નક્કી કર્યું હતું કે અંગ્રેજ આચાર્યનું મૃત્યુ જ તેમના અપમાનનો એકમાત્ર બદલો છે.

ક્લેમેન્ટ ડી લા હેય જલદી જ ગાઢ ઊંઘમાં સરી પડ્યા હતા, કારણ કે રાત્રિભોજન પછી તેઓ સામાન્ય રીતે વહેલા સૂઈ જતા હતા. લગભગ મધ્યરાત્રિ પછી 30 મિનિટ (રાત્રે 12:30 વાગ્યે, 16 ઑક્ટોબર)ના સુમારે કોઈક અંધારાનો લાભ લઈને પ્રથમ માળના ખુલ્લા વરંડામાં પ્રવેશ્યું. આ વરંડો પોર્ચની બરાબર ઉપર હતો અને ખુલ્લો હોવા છતાં મદ્રાસની ભીની, શાંત રાત્રિએ ખૂનીને છુપાવવામાં મદદ કરી. વરંડામાં બે પલંગ હતા; ક્લેમેન્ટ એક પલંગ પર સૂતા હતા અને બાજુના પલંગ પર તેમની યુવાન પત્ની ડોરોથી અને તેમનો નાનો પુત્ર સૂતા હતા. ખૂની મચ્છરદાની પાસે આવ્યો. ખાતરી કરવામાં આવી કે તે ક્લેમેન્ટ જ છે અને પછી એક ભયાનક અવાજથી શાંતિનો ભંગ થયો. એક 12-બોર બંદૂકનો ફાયરિંગનો અવાજ સંભળાયો. ક્લેમેન્ટ ડી લા હેયના માથાની જમણી બાજુએ ગોળી વાગી. તેમનું અડધું માથું ધડાકા સાથે ઊડી ગયું અને તેઓ તત્કાળ મૃત્યુ પામ્યા. આ ગોળીબારના આઘાતજનક અવાજથી બાજુના પલંગ પર સૂતેલી ડોરોથી ગભરાઈને જાગી ગઈ અને તેણે લોહીના ખાબોચિયામાં નિશ્ચેતન પડેલા ક્લેમેન્ટને જોયા, જેમનું શરીર સંપૂર્ણપણે લોહીથી લથબથ હતું. ડોરોથીની ચીસ આખા ઘરમાં ફેલાઈ ગઈ અને ગોળીનો અવાજ સાંભળીને કેટલાક વિદ્યાર્થીઓ પણ ગભરાટમાં જાગી ગયા. ગભરાયેલા એક યુવકે તરત જ પોલીસ અને સિવિલ સર્જન મેજર હિંગસ્ટનને ટેલિફોન દ્વારા જાણ કરી, જેઓ 10 મિનિટમાં પહોંચ્યા અને ક્લેમેન્ટ ડી લા હેયને મૃત જાહેર કર્યા. મેજર હિંગસ્ટને માથા પર થયેલી ભયાનક ઈજાને જોતાં તત્કાળ જાહેર કર્યું કે આ હત્યાકાંડ છે.

પોલીસની તપાસ શરૂ થઈ અને નીચે ગાડીના રસ્તા પર એક બીજી બંદૂક પડેલી મળી, જે હત્યામાં વપરાયેલી બંદૂક કરતાં અલગ હતી અને તેની આસપાસ કારતૂસ પણ મૂકવામાં આવ્યાં હતાં. આ રહસ્યમય પુરાવાઓ સ્પષ્ટપણે સંકેત આપતા હતા કે ખૂનીઓએ આ ગુનાને ચોરી કે લૂંટના બનાવ તરીકે દર્શાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, જે આખી ઘટના પૂર્વનિયોજિત હતી તેની સાબિતી હતી. પ્રારંભિક પૂછપરછ પછી પોલીસે કાદમ્બુર એસ્ટેટના વારસદારને મુખ્ય આરોપી તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો. જોકે, કેસનો આધાર એક માફીના સાક્ષી સિંગમપટ્ટી એસ્ટેટનો વારસદાર હતો. સિંગમપટ્ટીએ પોતાના જીવ અને સંપત્તિને બચાવવા માટે સરકારી ગવાહ અને સાક્ષી બનવાનું સ્વીકાર્યું, પરંતુ આ માફીના સાક્ષીની જુબાનીમાં જ પ્રોસિક્યૂશનની સૌથી મોટી નબળાઈ હતી. સિંગમપટ્ટીની જુબાની મુજબ તે કાદમ્બુરના ડરથી અને પોતાની ઇચ્છા ન હોવા છતાંય તે આ ગુનામાં સામેલ થયો હતો અને કાદમ્બુરે તેને બીજી બંદૂક લેવાની અને જો જરૂર પડે તો ડોરોથીને પણ ગોળી મારવાની ધમકી અને આદેશ આપ્યો હતો. આ હત્યાએ મદ્રાસના બ્રિટિશ સમુદાયમાં ગુસ્સાની લહેર ફેલાવી દીધી અને તેઓએ તાત્કાલિક ન્યાયની માંગ કરી.

જોકે, બ્રિટિશ સત્તાધીશો જલદી જ સમજી ગયા કે જો કેસ મદ્રાસમાં ચાલે તો ક્લેમેન્ટના વંશીય અભિપ્રાયો અને ડોરોથીનાં કથિત કૌભાંડો ખુલ્લાં પડશે, જે કોલોનિયલ સન્માનને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે અને સ્થાનિક બળવાને ઉત્તેજિત કરી શકે છે. આ રાજકીય નુકસાનને ટાળવા માટે બ્રિટિશ ભારત સરકારના આદેશ દ્વારા ક્રિમિનલ પ્રોસિજર કોડની કલમ 27 હેઠળ આ કેસને મદ્રાસ હાઈકોર્ટમાંથી બોમ્બે હાઈકોર્ટમાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવ્યો, જે ભારતીય કાયદાકીય ઇતિહાસમાં એક અભૂતપૂર્વ અને રાજકીય રીતે પ્રેરિત પગલું હતું. આનાથી પણ વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ પગલું એ લેવાયું કે મુખ્ય ચાવીરૂપ સાક્ષી બની શકતી `ડોરોથી ડી લા હેય'ને કોર્ટની મંજૂરીથી ભારતની બહાર મોકલી દેવામાં આવી કે જેથી તે બચાવ પક્ષની કડક ક્રોસ-એક્ઝામિનેશનનો સામનો ન કરે. આ પગલાથી પ્રોસિક્યૂશનનો કેસ નબળો પડ્યો અને સમગ્ર કેસ રહસ્યથી ઘેરાઈ ગયો.

1920ની શરૂઆતમાં આ કેસની ટ્રાયલ બોમ્બે હાઈકોર્ટના ફર્સ્ટ ક્રિમિનલ સેશન્સમાં ચીફ જસ્ટિસ સર નોર્મન મેકલોડની અધ્યક્ષતામાં શરૂ થઈ. પ્રોસિક્યૂશન તરફથી મદ્રાસના પબ્લિક પ્રોસિક્યૂટર સિડની સ્મિથ, જેમને બોમ્બે બારના ડબલ્યુ. એલ. વેલ્ડન દ્વારા મદદ મળી હતી, તેમણે કેસ રજૂ કર્યો. બચાવ પક્ષે આર. ડી. એન. વાડિયા જેવા અનુભવી અને જાણીતા પંડિત વકીલ હતા, જેમણે કેસની પકડ મજબૂત કરી અને જુબાનીના દરેક પાસાં પર આક્રમક સવાલો કર્યા. પ્રોસિક્યૂશનનો સંપૂર્ણ આધાર સિંગમપટ્ટીની જુબાની પર હતો, પરંતુ બચાવ પક્ષે જુબાનીઓને વેરવિખેર કરી નાખી અને સાબિત કર્યું કે સિંગમપટ્ટીના નિવેદનમાં સમય અને સ્થળ સંબંધિત ઘણા વિરોધાભાસો અને વિસંગતતાઓ હતી, જેણે તેની જુબાનીને શંકાસ્પદ બનાવી દીધી. બચાવ પક્ષે તો ખુલ્લેઆમ દાવો કર્યો કે સિંગમપટ્ટી જ અસલી ખૂની છે, જેણે પોતાના ગુનાને ઢાંકવા માટે કાદમ્બુરને ફસાવ્યો અને હથિયાર નિષ્ણાતોના પુરાવાઓ પણ રજૂ કર્યા, જે દર્શાવતા હતા કે સિંગમપટ્ટીની વાત ખોટી હતી.

કોર્ટમાં સાક્ષીઓની સત્યતાનું સ્તર ખૂબ નીચું જણાયું, જેમાં એક મુખ્ય સાક્ષી થલવનકોટ્ટેનને અન્ય વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા `શાળાના ચેમ્પિયન જૂઠા' તરીકે ઓળખવામાં આવ્યો હતો, જેનાથી કોર્ટમાં તેમની વાતનું વજન અને મહત્ત્વ ઓછું થઈ ગયું. અંતિમ દલીલો પછી ચીફ જસ્ટિસ સર નોર્મન મેકલોડે જ્યૂરીને પુરાવાનો સારાંશ આપ્યો, જેમાં તેમણે પ્રોસિક્યૂશનના પુરાવાને એક `જીગ્સો પઝલ' સાથે સરખાવ્યો, જેના ટુકડાઓ એકબીજા સાથે બંધબેસતા નહોતા અને તે ખૂટતા પુરાવા વગર અધૂરી હતી.

અંગ્રેજ ન્યાયાધીશે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે આવા અવિશ્વસનીય પુરાવાઓ પર આધાર રાખીને કોઈ કેપિટલ કેસમાં કોઈને દોષી ઠેરવવો તે સલામત નથી, જે સ્પષ્ટપણે આરોપીની તરફેણમાં સંકેત હતો અને જ્યૂરીને નિર્દોષ જાહેર કરવા માટે પ્રેર્યા. 5 ફેબ્રુઆરી, 1920ના રોજ જ્યૂરી એકમત થઈને કોર્ટમાં આવી: જ્યૂરીએ ચુકાદો આપ્યો કે આરોપી નિર્દોષ છે. જ્યારે આ ચુકાદો જાહેર થયો, ત્યારે પ્રેક્ષકોથી ખીચોખીચ ભરેલા કોર્ટરૂમમાં જોરદાર તાળીઓનો ગડગડાટ થયો. ખુદ ન્યાયાધીશનાં પત્ની લેડી મેકલોડ કે જે એ સમયે પ્રેક્ષકોમાં હાજર હતાં, તેમણે સૌ પ્રથમ તાળીઓ પાડીને આ ચુકાદાનું સ્વાગત કર્યું, જેણે બોમ્બેના અંગ્રેજ વર્તુળોમાં પણ આ કેસ સામેના તિરસ્કારને ઉજાગર કર્યો. કાદમ્બુરને નિર્દોષ જાહેર કરવામાં આવ્યા અને તેઓ વિજયી બનીને મદ્રાસ પાછા ફર્યા. જોકે, ક્લેમેન્ટ ડી લા હેયનું ખૂન, જે કોલોનિયલ સમયગાળાના તણાવ, વંશીય ભેદભાવ અને નબળા કાયદાકીય પુરાવાઓની જટિલતા દર્શાવે છે, તે આજે પણ ભારતની સૌથી જૂની અને સૌથી સનસનાટીભરી વણઉકેલ્યા ગુનાહિત રહસ્યોમાંની એક છે. આ કૌભાંડ પછી ન્યુઇંગ્ટન હાઉસનું અસ્તિત્વ લાંબું ટકી શક્યું નહીં અને થોડા સમય પછી તેને બંધ કરી દેવામાં આવ્યું, જે બ્રિટિશ સત્તાના પતનની શરૂઆતનો એક નાનકડો સંકેત હતો.