માર્ગારેટ મીડ (1901-78) વિશ્વવિખ્યાત અમેરિકન સાંસ્કૃતિક માનવશાસ્ત્રી. એક વાર એક વિદ્યાર્થીએ મીડને પૂછ્યું કે તેઓ સભ્યતાની પ્રથમ નિશાની શું માને છે?
વિદ્યાર્થીને અપેક્ષા હતી કે તેઓ માટીનાં વાસણો, માછલી પકડવાના હૂક અથવા સાધનો જેવા જવાબો આપશે, પરંતુ મીડનો જવાબ હતો `કરુણા'ને કારણે સાજો થયેલ ફીમર્. ફીમર્ એટલે ઉર્વસ્થિ, જાંઘ કે થાપાનું હાડકું. કેમ કે પ્રાણીજગતમાં જો પગ તૂટી જાય છે, તો મરી જાય છે. પ્રાણી શિકાર કરી શકતું નથી કે શિકારીઓથી બચી શકતું નથી. સાજા થયેલા ઉર્વસ્થિનો અર્થ એ છે કે કોઈએ મદદ કરી. કોઈએ ઘાયલોને ઉપાડવા, તેમનું રક્ષણ કરવા, તેમને ખવડાવવા અને સ્વસ્થ થવા માટે પૂરતી કાળજી લીધી. મીડે એવું કહ્યું હોવાનું કહેવાય છે કે, "મુશ્કેલીમાં બીજાને મદદ કરવાની સભ્યતા શરૂ થઇ હતી. સંસ્કૃતિની પહેલી નિશાની શોધ નથી - કરુણા છે, જ્યાંથી માનવતાની ખરેખર શરૂઆત થઈ".
આધુનિક સમયમાં દવા અને શસ્ત્રક્રિયામાં પ્રગતિ સાથે, તૂટેલા ઉર્વસ્થિ વધુ સરળતાથી સારવાર કરી શકાય છે અને ઝડપથી રૂઝ આવે છે. જોકે, કરુણા અને સંભાળનો ખ્યાલ હજુ પણ સુસંગત છે. શું માર્ગારેટ મીડને સાચે જ લાગ્યું હતું કે કરુણાને કારણે સાજું થયેલ ઉર્વસ્થિ સભ્યતાની સૌથી જૂની નિશાની હતું?
આ એક સુંદર, `ફીલ ગુડ' વાર્તા છે, જે માનવના હૃદયમાં દયા, પરોપકાર અને સહયોગની લાગણી પ્રજ્વલિત કરે છે. 2020માં રોગચાળાની શરૂઆતમાં ફોર્બ્સ દ્વારા પ્રકાશિત એક સંસ્કરણ, અસ્પષ્ટ રીતે `15000 વર્ષ જૂના' પુરાતત્ત્વીય સ્થળનો ઉલ્લેખ કરે છે, જ્યાં ઉર્વસ્થિ મળી આવ્યાં હોવાનું માનવામાં આવે છે. જે સૂચવે છે કે આ ગુણો માનવ ઇતિહાસમાં ઊંડાણપૂર્વક જડિત છે. ઐતિહાસિક અનિશ્ચિતતા અને એકલતાના સમય દરમિયાન આ વાર્તા ઓનલાઈન ફરી શરૂ થઈ અને જોતજોતામાં વાઇરલ થઇ તે આશ્ચર્યજનક નથી. એવો કોઈ વિશ્વસનીય પુરાવો નથી કે મીડે એવું કહ્યું હોય, ઊલટું જ્યારે મીડને એક ઇન્ટરવ્યૂમાં સીધું પૂછવામાં આવ્યું કે, "સંસ્કૃતિ ક્યારે સભ્યતા બને છે?" ત્યારે તેનો દસ્તાવેજીકૃત જવાબ હતો. "ભૂતકાળ તરફ નજર કરીએ તો જ્યારે મોટાં શહેરો, શ્રમનું વિસ્તૃત વિભાજન, રેકોર્ડ રાખવાના કોઈ પ્રકાર હોય છે તે સમાજને આપણે સભ્ય કહેતા આવ્યા છીએ. આ તે વસ્તુઓ છે જેણે સભ્યતા બનાવી છે."
જૈવિક માનવશાસ્ત્રીઓ અને અન્ય લોકો દ્વારા કરવામાં આવેલાં સંશોધનો દર્શાવે છે કે સમગ્ર પ્રાણી સામ્રાજ્યમાં સાજાં થયેલાં હાડકાંનાં ચિહ્નો મળી આવે છે. તાજેતરના પુરાવા એ હકીકત તરફ નિર્દેશ કરે છે કે એક સમયે મનુષ્યોને આભારી તબીબી વર્તન અન્ય પ્રજાતિઓમાં પણ મળી શકે છે. ચિમ્પાન્ઝી જંતુઓનો ઉપયોગ કરીને સમુદાયના અન્ય સભ્યોના ઘાની સારવાર કરતા જોવા મળ્યા છે. હાથીથી લઈને વરુ સુધીની ઘણી પ્રજાતિઓ કોઈક પ્રકારની સ્વ-દવા (સેલ્ફ મેડિકેશન) કરતી જોવા મળી છે. ચિમ્પાન્ઝી, અન્ય પ્રાણીઓની પ્રજાતિઓ છોડ અને કદાચ જંતુઓનો ઉપયોગ કરીને સ્વ-દવા કરવા માટે જાણીતા છે.
છેલ્લે વાર્તામાં `સંસ્કૃતિ' અથવા `સંસ્કારી સમાજ'ની વિભાવના જ સમસ્યારૂપ છે. આપણામાંના ઘણા લોકો પરોપકારી દયાને માનવતાના શ્રેષ્ઠ અને સૌથી `કુદરતી' ગુણોમાંના એક માને છે. તેથી જ "મુશ્કેલીમાં બીજા કોઈને મદદ કરવી એ જ સંસ્કૃતિની શરૂઆત છે." આ વાક્ય વાઇરલ થવાનું નિશ્ચિત હતું, ભલે મીડે કહ્યું હોય કે ન કહ્યું હોય. ખોટી માહિતીના આપણા યુગમાં આ વાર્તાનો ફેલાવો દર્શાવે છે કે મીમ્સ અને વાર્તાઓ કેવી રીતે વાઇરલ થઈ શકે છે, તેના સર્જકો તેમના સાંસ્કૃતિક સંદર્ભો ક્યાંથી આવે છે તેની તપાસ કરવા માટે સમય કાઢ્યા વિના.
જો બીજું કંઈ નહીં, તો હકીકત અને કાલ્પનિકતાને ઝાંખી પાડતી વાર્તા સૌથી જૂના અને ખાતરીપૂર્વકના સંકેતોમાંના એકને છતી કરે છે: વાર્તા કહેવાની આપણી લાંબા સમયથી રહેલી આદત.
