યોગનો લાભ મળવવા તેનાં આઠેય અંગોનો અભ્યાસ જરૂરી છે

મહર્ષિ પતંજલિ દ્વારા વર્ણવેલ અષ્ટાંગ યોગ

યોગના દરેક અંગને ચાલો આપણે થોડા વિસ્તારથી સમજીએ. મહર્ષિ પતંજલિ દ્વારા વર્ણવેલ અષ્ટાંગ યોગ એ સ્વસ્થ અને સંતુલિત જીવન જીવવા માટેનો એક માર્ગ છે, જેમાં આઠ પગલાંઓનો સમાવેશ થાય છે:

યમ (નૈતિક આચરણ -

Moral Disciplines)

યમ એ સામાજિક નૈતિક નિયમો છે, જે આપણે બીજાઓ પ્રત્યે કેવી રીતે વર્તવું જોઈએ તે શીખવે છે. આ પાંચ પ્રકારના છે:

અહિંસા : મન, વચન અને કર્મથી કોઈને પણ દુઃખ ન પહોંચાડવું. ફક્ત શારીરિક હિંસા જ નહીં, પણ કઠોર શબ્દો કે ખરાબ વિચારો પણ ટાળવા.

સત્ય : હંમેશાં સત્ય બોલવું, પરંતુ એવું સત્ય ન બોલવું જે બીજાને નુકસાન પહોંચાડે. સત્ય કરુણાથી ભરેલું હોવું જોઈએ.

અસ્તેય : કોઈની વસ્તુ તેની પરવાનગી વિના ન લેવી, પછી ભલે તે ભૌતિક વસ્તુ હોય કે કોઈના વિચારો.

બ્રહ્મચર્ય : ઇન્દ્રિય સુખોમાં સંયમ રાખવો. તેનો અર્થ ફક્ત શારીરિક સંયમ જ નહીં, પણ ઊર્જાને સકારાત્મક દિશામાં વાળવાનો પણ છે.

અપરિગ્રહ : જરૂરિયાત કરતાં વધુ વસ્તુઓનો સંગ્રહ ન કરવો. લોભ ટાળવો અને ભૌતિક વસ્તુઓ પ્રત્યેની આસક્તિ ઘટાડવી.

નિયમ (વ્યક્તિગત અનુસાશન -

Personal Observances)

નિયમ એ વ્યક્તિગત શુદ્ધિ અને આત્મ-શિસ્તના નિયમો છે, જે આપણે પોતાની જાત પ્રત્યે કેવી રીતે વર્તવું જોઈએ તે શીખવે છે. આ પણ પાંચ પ્રકારના છે:

શૌચ : શારીરિક અને માનસિક શુદ્ધિ જાળવવી. શરીરને સ્વચ્છ રાખવું અને મનને નકારાત્મક વિચારોથી મુક્ત રાખવું.

સંતોષ : જે કંઈ છે તેમાં સંતોષ અનુભવવો. વધુની લાલસા છોડીને વર્તમાનમાં ખુશ રહેવું.

તપ : શારીરિક અને માનસિક રીતે શિસ્તબદ્ધ રહેવું, મુશ્કેલીઓ સહન કરવી અને લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવા માટે પ્રયત્નશીલ રહેવું.

સ્વાધ્યાય : ધાર્મિક ગ્રંથોનો અભ્યાસ કરવો અને આત્મનિરીક્ષણ દ્વારા પોતાના સ્વભાવને સમજવાનો પ્રયાસ કરવો.

ઈશ્વરપ્રણિધાન : પોતાનાં કાર્યોના ફળને ઈશ્વરને સમર્પિત કરવાં અને ઈશ્વર પ્રત્યે સંપૂર્ણ શ્રદ્ધા રાખવી.

આસન (શારીરિક મુદ્રાઓ - Physical Postures)

આસન એટલે શરીરને સ્થિર અને આરામદાયક સ્થિતિમાં રાખવું. શરૂઆતમાં આસનો શારીરિક લવચીકતા અને શક્તિ વધારવા માટે હોય છે, પરંતુ તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ લાંબા સમય સુધી ધ્યાન માટે શરીરને સ્થિર અને તૈયાર કરવાનો છે. આસન દ્વારા શરીર સ્વસ્થ બને છે, મન શાંત થાય છે અને ઊર્જાનો પ્રવાહ સુધરે છે.

પ્રાણાયામ (શ્વાસ નિયંત્રણ - Breath Control)

પ્રાણ એટલે જીવનશક્તિ અથવા શ્વાસ. આયામ એટલે નિયંત્રણ કે વિસ્તાર. પ્રાણાયામ એ શ્વાસને નિયંત્રિત કરવાની વિવિધ તકનીકો છે. શ્વાસને નિયંત્રિત કરીને પ્રાણશક્તિને નિયંત્રિત કરી શકાય છે, જેનાથી મન શાંત થાય છે, ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની ક્ષમતા વધે છે અને ઊર્જાનું સ્તર વધે છે.

પ્રત્યાહાર (ઇન્દ્રિય પ્રત્યાહાર -

Withdrawal of Senses)

પ્રત્યાહાર એટલે ઇન્દ્રિયોને બાહ્ય વિષયો(જેમ કે, અવાજ, દૃશ્યો, સ્વાદ વગેરે)માંથી પાછી ખેંચવી અને તેમને અંતર્મુખી કરવી. જ્યારે ઇન્દ્રિયો બાહ્ય વસ્તુઓથી વિચલિત થતી નથી, ત્યારે મન શાંત થાય છે અને ધ્યાન માટે તૈયાર થાય છે. આ એક પ્રકારની માનસિક શિસ્ત છે.

ધારણા (એકાગ્રતા - Concentration)

ધારણા એટલે મનને કોઈ એક જ બિંદુ, વસ્તુ કે વિચાર પર કેન્દ્રિત કરવું. આસન, પ્રાણાયામ અને પ્રત્યાહાર દ્વારા મન સ્થિર થયા પછી, તેને એક જ વસ્તુ પર ટકાવી રાખવાનો પ્રયાસ કરવો એ ધારણા છે. આ ધ્યાનની પૂર્વ તૈયારી છે.

આ આઠ અંગો એકબીજા સાથે જોડાયેલાં છે અને એક પછી એક અભ્યાસ કરવાથી વ્યક્તિ આધ્યાત્મિક વિકાસના માર્ગે આગળ વધે છે. યોગનો સંપૂર્ણ લાભ મેળવવા માટે આઠેય અંગોનો અભ્યાસ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.