વર્ષ 2002, ફેબ્રુઆરીની ઠંડી રાત હતી. દિલ્હીના રાજકીય વર્તુળોમાં એક નામ ગુંજી રહ્યું હતું, ડી.પી. યાદવ. ઉત્તર પ્રદેશના બાહુબલી નેતા, જેમના માટે કાયદો અને વ્યવસ્થા હંમેશાં ગૌણ રહ્યા હતા.
તેમના પ્રભાવશાળી વ્યક્તિત્વ અને રાજકીય શક્તિનો પડઘો દૂર દૂર સુધી સંભળાતો હતો. આ જ પ્રભાવના ઓથાર હેઠળ એક યુવાન ઉજ્જ્વળ ભવિષ્ય ધરાવતા નીતિશ કટારાનું જીવન કઈ રીતે કચડાઈ ગયું, તેની આ કહાની છે. આ માત્ર એક હત્યાનો કિસ્સો નથી, પરંતુ સત્તા, પ્રેમ અને ન્યાય માટેની એક માતાની અડગ લડાઈની ગાથા પણ છે.
નીતિશ કટારા 23-24 વર્ષનો એક તેજસ્વી MBAનો અભ્યાસ કરતો વિદ્યાર્થી કે જે ભારતી યાદવના પ્રેમમાં હતો. ભારતી યાદવ એ ઉત્તર પ્રદેશના બાહુબલી ડી.પી. યાદવની પુત્રી હતી. આ સંબંધ કોઈ સામાન્ય પ્રેમકથા નહોતી. એક તરફ મધ્યમવર્ગીય પરિવારનો ઉચ્ચ શિક્ષિત યુવાન અને બીજી તરફ રાજકીય રીતે અત્યંત શક્તિશાળી પરિવારની દીકરી. આ સંબંધમાં સામાજિક અને રાજકીય દરજ્જાનો મોટો ભેદ હતો, જે શરૂઆતથી જ સંઘર્ષનો સંકેત આપતો હતો. નીતિશ અને ભારતી બંને ગાઝિયાબાદની એક કોલેજમાં સાથે ભણતાં હતાં, જ્યાં તેમનો પ્રેમ પાંગર્યો હતો. જોકે, ભારતીના ભાઈઓ વિકાસ યાદવ અને વિશાલ યાદવને આ સંબંધ મંજૂર નહોતો. ભારતીના ભાઈઓને લાગતું હતું કે આ સંબંધ તેમના પરિવારની પ્રતિષ્ઠાને હાનિ પહોંચાડશે. તેમની દીકરી કોઈ સામાન્ય પરિવારના છોકરા સાથે સંબંધ રાખે, તે તેમને અપમાનજનક લાગતું હતું. આથી તેમણે નીતિશને અનેકવાર ધમકીઓ આપી હતી. તેને ભારતીથી દૂર રહેવા ચેતવણી આપી હતી, પરંતુ નીતિશ અને ભારતીનો પ્રેમ એટલો મજબૂત હતો કે તેઓ આ ધમકીઓથી ડર્યા નહીં.
16 ફેબ્રુઆરી, 2002ની રાત.
ગાઝિયાબાદના સાહિબાબાદ વિસ્તારમાં આવેલા એક મેરેજ હોલમાં એક લગ્નનો પ્રસંગ હતો. નીતિશ ત્યાં હાજર હતો. ભારતી યાદવ પણ તેના ભાઈઓ, વિકાસ અને વિશાલ સાથે તે લગ્નમાં આવી હતી. આ જ સ્થળે વિકાસ અને વિશાલ નીતિશ અને ભારતીને એકબીજા સાથે વાત કરતાં જોઈ ગયા. તેમની આંખોમાં ગુસ્સો ભભૂકી ઊઠ્યો. આ એ જ ક્ષણ હતી જ્યારે ભાગ્યએ નીતિશ માટે એક ભયાનક વળાંક લીધો.
લગ્ન સમારોહ પૂરો થયા બાદ રાત્રિના લગભગ 12:00 વાગ્યાનો સમય હતો. નીતિશ પોતાના મિત્ર રોહિત દાસ સાથે હોલમાંથી બહાર નીકળી રહ્યો હતો. ત્યારે જ વિકાસ યાદવ અને વિશાલ યાદવ તેમના ડ્રાઈવર સુખદેવ પહેલવાન સાથે ત્યાં પહોંચ્યા. તેમણે નીતિશને બળજબરીપૂર્વક તેમની ગાડીમાં ખેંચી લીધો. રોહિત દાસે નીતિશને બચાવવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ વિકાસ અને વિશાલની તાકાત સામે તે લાચાર હતો. નીતિશને ગાડીમાં બેસાડ્યા પછી તેઓ તેને અજાણી દિશામાં લઈ ગયા. રોહિત દાસે તરત જ નીતિશના પરિવારને જાણ કરી અને પોલીસને પણ જાણ કરવામાં આવી, પરંતુ રાજકીય વગ ધરાવતા યાદવ ભાઈઓ સામે પોલીસની કાર્યવાહી ધીમી પડી રહી હતી.
નીતિશને ગાડીમાં બેસાડ્યા પછી વિકાસ અને વિશાલ તેને ઉત્તર પ્રદેશના હાપુડ-બુલંદ શહેર હાઈવે પર આવેલા ખુરજા ગામ નજીક એક નિર્જન સ્થળે લઈ ગયા. ત્યાં તેમણે નીતિશને અમાનવીય રીતે માર માર્યો. નીતિશના શરીરે ગંભીર ઈજાઓ પહોંચાડી. ત્યારબાદ ઓળખ છુપાવવા માટે તેમણે નીતિશના શરીર પર પેટ્રોલ છાંટીને તેને સળગાવી દીધો. આ એક અત્યંત ક્રૂર અને ઠંડા કલેજે કરેલી હત્યા હતી, જેનો ઉદ્દેશ નીતિશનો સંપૂર્ણ નાશ કરવાનો હતો.
17 ફેબ્રુઆરી, 2002ના રોજ સવારે ખુરજા ગામ નજીક સળગેલી હાલતમાં એક મૃતદેહ મળી આવ્યો. પોલીસને જાણ કરવામાં આવી અને તપાસ શરૂ થઈ. શરૂઆતમાં મૃતદેહની ઓળખ કરવી મુશ્કેલ હતી, કારણ કે તે સંપૂર્ણપણે બળી ગયો હતો, પરંતુ નીતિશના પરિવાર દ્વારા નોંધાવવામાં આવેલી ગુમશુદગીની ફરિયાદ અને રોહિત દાસના નિવેદનને કારણે પોલીસને શંકા ગઈ કે આ મૃતદેહ નીતિશનો હોઈ શકે છે. નીતિશના કાંડા પરની ઘડિયાળ અને તેના ખિસ્સામાંથી મળેલા કેટલાક દસ્તાવેજોના આધારે મૃતદેહની ઓળખ નીતિશ કટારા તરીકે થઈ. આ સમાચાર નીતિશના પરિવાર માટે, ખાસ કરીને તેની માતા નીલમ કટારા માટે આઘાતજનક હતા. તેમના પુત્રના આવા ભયાનક અંતની કલ્પના પણ તેમણે કરી નહોતી.
નીતિશની માતા નીલમ કટારા એક સામાન્ય ગૃહિણી હતી, પરંતુ પુત્રના ન્યાય માટે તે ગમે તેમ લડવા માટે તૈયાર હતી. તેમને ખબર હતી કે તેમના પુત્રની હત્યા ડી.પી. યાદવના પુત્રોએ જ કરી છે અને આ એક રાજકીય રીતે પ્રભાવશાળી કેસ બનવાનો છે. તેમણે તરત જ પોલીસ પર દબાણ લાવવાનું શરૂ કર્યું, પરંતુ ડી.પી. યાદવના રાજકીય પ્રભાવને કારણે શરૂઆતમાં પોલીસ કાર્યવાહી ધીમી રહી. નીલમ કટારાએ હિંમત હાર્યા વિના મીડિયાનો સહારો લીધો, જનતાનું સમર્થન મેળવ્યું અને આ કેસને રાષ્ટ્રીય સ્તરે લાવ્યાં. તેમની આ અડગ લડાઈએ આ કેસને `ન્યાય માટેની માતાની લડાઈ' તરીકે ઓળખ અપાવી.
આ કેસની તપાસ દિલ્હી પોલીસને સોંપવામાં આવી, કારણ કે અપહરણ દિલ્હીની હદમાં થયું હતું. દિલ્હી પોલીસે વિકાસ યાદવ અને વિશાલ યાદવની શોધખોળ શરૂ કરી, પરંતુ તેઓ ફરાર થઈ ગયા હતા. ડી.પી. યાદવ પર પણ તેમના પુત્રોને છુપાવવા અને પુરાવા નષ્ટ કરવામાં મદદ કરવાનો આરોપ લાગ્યો.
લાંબી શોધખોળ બાદ વિકાસ યાદવની મધ્ય પ્રદેશના ઉજ્જૈનથી અને વિશાલ યાદવની ઉત્તર પ્રદેશના દેવરિયાથી ધરપકડ કરવામાં આવી. સુખદેવ પહેલવાનની પણ ધરપકડ કરવામાં આવી. તેમની ધરપકડ પછી કેસની તપાસે વેગ પકડ્યો. પોલીસે પુરાવા એકત્રિત કરવાનું શરૂ કર્યું, જેમાં ફોરેન્સિક રિપોર્ટ્સ, સાક્ષીઓનાં નિવેદનો અને કોલ રેકોર્ડ્સનો સમાવેશ થતો હતો.
આ કેસમાં સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ સાક્ષી ભારતી યાદવ હતી. શરૂઆતમાં તેણે પોલીસને નિવેદન આપ્યું કે તેના ભાઈઓએ નીતિશનું અપહરણ કર્યું હતું, પરંતુ બાદમાં તે પોતાના નિવેદનથી ફરી ગઈ. તેના નિવેદન બદલવાથી કેસ વધુ જટિલ બન્યો. નીલમ કટારાએ ભારતી પર દબાણ હેઠળ નિવેદન બદલવાનો આરોપ લગાવ્યો.
નીતિશ કટારા હત્યા કેસની ટ્રાયલ વર્ષ 2002માં શરૂ થઈ. આ કેસ ભારતીય ન્યાયતંત્રના ઇતિહાસમાં સૌથી લાંબા અને જટિલ કેસોમાંનો એક બન્યો. રાજકીય દબાણ, સાક્ષીઓને ધમકાવવા અને પુરાવા નષ્ટ કરવાના પ્રયાસોને કારણે કેસની કાર્યવાહીમાં અનેક અવરોધો આવ્યા. નીલમ કટારાએ દરેક સુનાવણીમાં હાજરી આપી અને તેમના વકીલો સાથે મળીને મજબૂત રીતે કેસ લડ્યા.
ટ્રાયલ કોર્ટમાં સરકારી વકીલે વિકાસ, વિશાલ અને સુખદેવ સામે મજબૂત પુરાવા રજૂ કર્યા. ફોરેન્સિક પુરાવા, નીતિશના શરીર પરની ઈજાઓ અને ઘટનાસ્થળેથી મળેલા પુરાવાઓએ આરોપીઓની સંડોવણી સ્પષ્ટ કરી.
વર્ષ 2008માં દિલ્હીની ટ્રાયલ કોર્ટે વિકાસ યાદવ, વિશાલ યાદવ અને સુખદેવ પહેલવાનને નીતિશ કટારાની હત્યા માટે દોષિત ઠેરવ્યા. કોર્ટે તેમને આજીવન કેદની સજા ફટકારી. આ ચુકાદો નીલમ કટારાની લાંબી લડાઈની પ્રથમ જીત હતી. આ ચુકાદાએ દર્શાવ્યું કે રાજકીય પ્રભાવ હોવા છતાં ન્યાય મળી શકે છે.
ટ્રાયલ કોર્ટના ચુકાદા સામે વિકાસ અને વિશાલ યાદવે દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં અપીલ કરી. હાઈકોર્ટમાં પણ કેસ લાંબો ચાલ્યો. વર્ષ 2014માં દિલ્હી હાઈકોર્ટે ટ્રાયલ કોર્ટના ચુકાદાને માન્ય રાખ્યો, પરંતુ સજામાં ફેરફાર કર્યો. હાઈકોર્ટે વિકાસ યાદવ અને વિશાલ યાદવને 30 વર્ષની જેલની સજા ફટકારી, જેમાં પુરાવા નષ્ટ કરવા માટેની 5 વર્ષની સજાનો પણ સમાવેશ થતો હતો. સુખદેવ પહેલવાનને 25 વર્ષની જેલની સજા ફટકારવામાં આવી. હાઈકોર્ટે આ કેસને `ઓનર કિલિંગ' તરીકે ગણાવ્યો, જ્યાં પરિવારની પ્રતિષ્ઠાના નામે એક યુવાનનું જીવન છીનવી લેવામાં આવ્યું.
હાઈકોર્ટના ચુકાદા સામે આરોપીઓએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અપીલ કરી. નીલમ કટારાએ પણ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી કરી, જેમાં આરોપીઓની સજા વધારવાની માંગ કરવામાં આવી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટમાં પણ આ કેસની સુનાવણી લાંબી ચાલી. વર્ષ 2016માં સુપ્રીમ કોર્ટે વિકાસ યાદવ અને વિશાલ યાદવની સજાને માન્ય રાખી, પરંતુ પુરાવા નષ્ટ કરવા માટેની 5 વર્ષની સજાને આજીવન કેદની સજામાં સમાવી લીધી. આનો અર્થ એ થયો કે તેમને આજીવન કેદની સજા ભોગવવી પડશે, જેમાં કોઈ છૂટછાટ નહીં મળે. સુખદેવ પહેલવાનની સજા પણ માન્ય રાખવામાં આવી.
આ કેસમાં ડી.પી. યાદવની ભૂમિકા પણ શંકાસ્પદ રહી હતી. તેમના પર પુરાવા નષ્ટ કરવા અને તેમના પુત્રોને છુપાવવામાં મદદ કરવાનો આરોપ લાગ્યો હતો. એક અલગ કેસમાં ડી.પી. યાદવને અન્ય એક હત્યા કેસમાં પણ દોષિત ઠેરવવામાં આવ્યા હતા અને તેમને આજીવન કેદની સજા ફટકારવામાં આવી હતી. નીતિશ કટારા કેસમાં તેમની સીધી સંડોવણી સાબિત ન થઈ, પરંતુ તેમના પ્રભાવ અને તેમના પુત્રોના કૃત્ય પાછળ તેમનો પરોક્ષ હાથ હોવાની શંકા હંમેશાં રહી.
નીતિશ કટારા હત્યા કેસ ભારતીય ન્યાયતંત્ર માટે એક સીમાચિહ્નરૂપ કેસ બન્યો. આ કેસે દર્શાવ્યું કે ભલે આરોપીઓ ગમે તેટલા શક્તિશાળી હોય, ન્યાય જ સર્વોપરી છે. નીલમ કટારાની અડગતા અને હિંમતે આ કેસને જીવંત રાખ્યો અને નીતિશને ન્યાય અપાવ્યો.