મહાભારતના શાંતિપર્વમાં પિતામહ ભીષ્મ યુધિષ્ઠિરને રાજધર્મ, નીતિ અને સમાજના કલ્યાણ વિશે અનેક મૂલ્યવાન સલાહ આપે છે. અહીં તેઓ માત્ર વ્યક્તિગત વિકાસ માટે કે વ્યક્તિગત લાભ માટેની જ સલાહો નથી આપતા, પરંતુ તેઓ સમાજના એક મોટા વર્ગના કે રાજ્યના લાભ કે તેની સુખાકારી માટે શું કરી શકાય એ વિશે પણ અનેક રસપ્રદ સલાહો આપી છે. આમાંની એક મહત્ત્વની સલાહ છે, `સ્વયં શિસ્તબદ્ધ રહેવું અને બીજાના હિતનું ધ્યાન રાખવું, એ જ સાચો ધર્મ છે.' આ સલાહ આજના સમયમાં પણ એટલી જ સુસંગત છે, ખાસ કરીને જ્યારે આપણે જાહેર સ્થળે શિસ્તના અભાવની સમસ્યાનો સામનો કરીએ છીએ. આજના ઝડપી જીવનમાં વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા અને આપણા પોરાનો આનંદ આપણા માટે બીજા બધાય કરતા આગળ હોય છે. ભીષ્મની આ સલાહ આપણને સામૂહિક જવાબદારીનું મહત્ત્વ યાદ અપાવે છે.
જાહેર શિસ્તનો મુદ્દો આજે ખૂબ જ મહત્ત્વનો છે. આપણે ઘણીવાર જોઈએ છીએ કે લોકો પોતાના આનંદની શોધમાં બીજાની સુવિધા અને શાંતિની અવગણના કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, રસ્તાઓ પર બાઇકના હોર્નનો બિનજરૂરી ઉપયોગ, રાત્રે મોટેથી સંગીત વગાડવું અથવા જાહેર સ્થળે ઉચ્ચ સ્વરે બોલવું, આ બધું એક પ્રકારનો અશિષ્ટ વ્યવહાર દર્શાવે છે. આવા વર્તનથી ન માત્ર આજુબાજુના લોકોને તકલીફ થાય છે, પરંતુ સમાજની સંસ્કૃતિ અને સંવેદનશીલતાનું સ્તર પણ દેખાય છે. ભીષ્મની સલાહ અનુસાર જો આપણે સ્વયં શિસ્તબદ્ધ રહીએ અને બીજાના હિતનું ધ્યાન રાખીએ, તો આવી સમસ્યાઓ ઘણી હદે ઘટી શકે છે.
આજના સમયમાં જ્યાં સોશિયલ મીડિયા અને જાહેર ઉજવણીઓનો ટ્રેન્ડ વધ્યો છે, લોકો પોતાની ખુશીઓને બીજા સુધી પહોંચાડવા માટે અતિ ઉત્સાહી બની જાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, જન્મદિવસની ઉજવણીમાં રસ્તા પર ટ્રાફિક અટકાવી દેવો અથવા રેસ્ટોરાંમાં બીજા ગ્રાહકોની અગવડતાને ધ્યાનમાં લીધા વિના મોટેથી હસવું-બોલવું, આ બધું આપણી સામૂહિક શિસ્તના અભાવને દર્શાવે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં ભીષ્મનો ઉપદેશ આપણને યાદ કરાવે છે કે આપણું સ્વાતંત્ર્ય ત્યાં સુધી જ સ્વીકાર્ય છે, જ્યાં સુધી તે બીજાના અધિકારોને નુકસાન ન પહોંચાડે.
જો આપણે ભીષ્મની સલાહને આધુનિક સંદર્ભમાં જોઈએ, તો તે સમજાય છે કે શિસ્ત એટલે માત્ર નિયમોનું પાલન કરવું નહીં, પરંતુ એકબીજા પ્રત્યે સંવેદનશીલ રહેવું. ઉદાહરણ તરીકે, જાહેર પરિવહનમાં બેઠેલી વ્યક્તિ જો પોતાનો સામાન બીજી સીટ પર રાખે, તો તે બીજા મુસાફરોની સુવિધાને અવગણે છે. આવું વર્તન નાનું લાગે, પરંતુ તેની અસર સમાજના વ્યવહારના સ્તર પર દેખાય છે. આ શિસ્તનો મુદ્દો ફક્ત વ્યક્તિગત વર્તન પૂરતો મર્યાદિત નથી. સમાજ તરીકે પણ આપણે જાહેર ઉજવણીઓ અને કાર્યક્રમોમાં શિસ્તનું પાલન કરવું જોઈએ. ઉદાહરણ તરીકે, ધાર્મિક સરઘસો, લગ્નો કે અન્ય સામાજિક પ્રસંગોમાં ઘણીવાર લોકો ટ્રાફિકના નિયમોની અવગણના કરે છે, મોટેથી લાઉડસ્પીકર વગાડે છે અથવા જાહેર સ્થળો પર કચરો ફેલાવે છે. આવું વર્તન ન માત્ર બીજા નાગરિકોને તકલીફ આપે છે, પરંતુ આપણી સંસ્કૃતિની છબીને પણ ખરડે છે. ભીષ્મની સલાહ અનુસાર જો આપણે સ્વયં શિસ્તબદ્ધ રહીએ, તો આવી ઉજવણીઓ આનંદદાયક બની શકે છે, નહીં કે ત્રાસરૂપ.
આ બધામાં એક મહત્ત્વનો પ્રશ્ન એ પણ ઊભો થાય છે કે આ શિસ્તની શરૂઆત ક્યાંથી થાય? ભીષ્મની શિક્ષા સ્પષ્ટ કરે છે કે શિસ્તની શરૂઆત વ્યક્તિથી થાય છે. જો દરેક વ્યક્તિ પોતાના વર્તન પ્રત્યે સચેત રહે, તો સમાજનું એકંદરે ચિત્ર બદલાઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો એક વ્યક્તિ જાહેર સ્થળે કચરો ન ફેંકે, તો બીજા લોકોને પણ પ્રેરણા મળે છે. એ જ રીતે જો એક વ્યક્તિ ટ્રાફિકના નિયમોનું પાલન કરે, તો રસ્તા પર શાંતિ જળવાઈ રહે છે. આ નાનાં-નાનાં પગલાં સમાજમાં મોટો ફેરફાર લાવી શકે છે.
આજના ડિજિટલ યુગમાં જ્યાં સોશિયલ મીડિયા પર રીલ્સ અને વીડિયો બનાવવાનો ટ્રેન્ડ છે, લોકો ઘણીવાર ધ્યાન ખેંચવા માટે અશિષ્ટ વર્તન કરે છે. આવું વર્તન ન માત્ર તેમની પોતાની છબીને નુકસાન પહોંચાડે છે, પરંતુ સમાજના નૈતિક સ્તરને પણ ઘટાડે છે. ભીષ્મની સલાહ અહીં એક માર્ગદર્શક તરીકે કામ કરે છે. જો આપણે પોતાનાં કાર્યોની અસર બીજા પર વિચારીએ, તો આવા વર્તનને અટકાવી શકાય છે.
આ બધી ચર્ચાનો સાર એ છે કે જાહેર શિસ્ત એ માત્ર નિયમોનું પાલન નથી, પરંતુ એકબીજા પ્રત્યે આદર અને સંવેદનશીલતા દર્શાવવાની બાબત છે. ભીષ્મની શાંતિપર્વની સલાહ આપણને યાદ અપાવે છે કે આપણો આનંદ ત્યારે જ સાચો આનંદ બને છે, જ્યારે તે બીજાને તકલીફ ન આપે. આપણે સૌએ આ શિસ્તની શરૂઆત પોતાનાથી કરવી જોઈએ, જેથી સમાજમાં સુમેળ અને શાંતિ જળવાઈ રહે.
