માર્કોનીથી બોઝ સુધી : રેડિયોની શોધ પાછળની વૈજ્ઞાનિક દોડ

રેડિયોની શોધ એ માનવ ઇતિહાસની સૌથી ક્રાંતિકારી ઘટનાઓમાંથી એક છે, જેણે સંદેશાવ્યવહારની દુનિયાને કાયમ માટે બદલી નાખી. રેડિયોની શોધ પાછળ કોઈ એક વ્યક્તિ નહીં, પરંતુ અનેક વૈજ્ઞાનિકોનું યોગદાન છે, જેમાં એક ભારતીય વૈજ્ઞાનિકનું નામ પણ ગર્વથી લેવામાં આવે છે

રેડિયોની શોધ કોણે કરી?

દુનિયાનો પ્રથમ રેડિયો બનાવવાનું અને તેના સફળ પ્રદર્શનનું શ્રેય સામાન્ય રીતે ઇટાલિયન ઇન્વેન્ટર ગુગ્લીએલ્મો માર્કોનીને આપવામાં આવે છે.

માર્કોનીનું યોગદાન : ઈ.સ. 1895માં માર્કોનીએ પ્રથમ વખત રેડિયો તરંગો (Radio Waves) દ્વારા લાંબા અંતર સુધી સંદેશ મોકલવામાં સફળતા મેળવી હતી. ઈ.સ. 1901માં તેમણે એટલાન્ટિક મહાસાગરની પાર પ્રથમ રેડિયો સિગ્નલ મોકલીને ઈતિહાસ રચ્યો હતો. આ માટે તેમને ઈ.સ. 1909માં ભૌતિકશાસ્ત્રમાં નોબેલ પુરસ્કાર મળ્યો હતો.

રેડિયોનો વિકાસ

અને રસપ્રદ ઇતિહાસ

રેડિયોની સફર માત્ર સંદેશા મોકલવાથી શરૂ થઈને મનોરંજનના સ્તર સુધી કેવી રીતે પહોંચી, તે જાણવું રસપ્રદ છે.

પહેલું રેડિયો સ્ટેશન : વિશ્વનું પ્રથમ વ્યાવસાયિક રેડિયો સ્ટેશન ઈ.સ. 1920માં અમેરિકાના પિટ્સબર્ગમાં KDKA નામે શરૂ થયું હતું.

ભારતમાં રેડિયો : ભારતમાં રેડિયોની શરૂઆત ઈ.સ. 1923માં `રેડિયો ક્લબ ઓફ બોમ્બે' દ્વારા થઈ હતી. ત્યારબાદ 1936માં `ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો' (AIR) અસ્તિત્વમાં આવ્યું, જે આજે પણ વિશ્વના સૌથી મોટા રેડિયો નેટવર્કમાંથી એક છે.

વ્યૂહરચનામાં ઉપયોગ : બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન રેડિયો એક મહત્ત્વનું હથિયાર સાબિત થયું હતું. સૈનિકોને આદેશ આપવા અને જનતા સુધી માહિતી પહોંચાડવા માટે તેનો ઉપયોગ થતો હતો.

શું તમે જાણો છો?

માર્કોનીના પ્રયોગોની સમાંતર, ભારતના મહાન વૈજ્ઞાનિક જગદીશ ચંદ્ર બોઝે પણ ઈ.સ. 1894-95માં કોલકાતામાં `મિલિમીટર વેવ્ઝ' પર કામ કર્યું હતું. તેમણે ગનપાઉડર સળગાવવા અને ઘંટડી વગાડવા માટે વાયરલેસ તરંગોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. જોકે, તેમણે આ શોધની પેટન્ટ ન કરાવી હોવાથી વૈશ્વિક સ્તરે માર્કોનીનું નામ મોખરે રહ્યું.

રેડિયોની પાંચ રસપ્રદ વાતો

ટાઇટેનિક અને રેડિયો : ઈ.સ. 1912માં જ્યારે ટાઇટેનિક જહાજ ડૂબ્યું, ત્યારે રેડિયો ટેક્નોલોજીને કારણે જ નજીકનાં જહાજોને મદદ માટે બોલાવી શકાયાં હતાં. તેના કારણે સેંકડો લોકોના જીવ બચ્યા હતા.

ટેલિવિઝન પહેલાંનો રાજા : ટીવીની શોધ પહેલાં લોકો સાંજે આખા પરિવાર સાથે બેસીને રેડિયો પર નાટકો, ગીતો અને સમાચાર સાંભળતા હતા. તેને `રેડિયોનો સુવર્ણ યુગ' કહેવામાં આવે છે.

એફએમ (FM)ની શરૂઆત : ઈ.સ. 1933માં એડવિન આર્મસ્ટ્રોંગ દ્વારા FM રેડિયોની શોધ કરવામાં આવી હતી. FM માં અવાજની ક્વોલિટી AM (Amplitude Modulation) કરતાં ઘણી સારી હતી.

રેડિયો અને મોબાઈલ : આજે આપણે જે સ્માર્ટ ફોન વાપરીએ છીએ, તે પણ એક પ્રકારની રેડિયો ટેક્નોલોજી પર જ કામ કરે છે. વાઇફાઇ, બ્લૂટૂથ અને સેલ્યુલર નેટવર્ક બધું જ રેડિયો તરંગોનો ઉપયોગ કરે છે.

અવકાશમાં રેડિયો : નાસા અને અન્ય સ્પેસ એજન્સીઓ પૃથ્વીથી લાખો કિલોમીટર દૂર રહેલા યાન સાથે સંપર્ક કરવા માટે શક્તિશાળી રેડિયો ટેલિસ્કોપ અને તરંગોનો ઉપયોગ કરે છે.

રેડિયોનું મહત્ત્વ આજે પણ જીવંત છે

ઇન્ટરનેટ અને સ્માર્ટ ફોનના યુગમાં પણ રેડિયોનું મહત્ત્વ ઘટ્યું નથી.

ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ : જ્યારે પૂર કે ભૂકંપ જેવી આપત્તિ આવે અને ઇન્ટરનેટ કે વીજળી બંધ થઈ જાય, ત્યારે માત્ર રેડિયો જ માહિતી મેળવવાનું એકમાત્ર સાધન રહે છે.

કમ્યુનિટી રેડિયો : ગામડાંઓ અને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં ખેતી અને સ્વાસ્થ્ય વિશેની જાણકારી પહોંચાડવા માટે રેડિયો આજે પણ સૌથી સસ્તું અને સરળ માધ્યમ છે.

માર્કોની અને જગદીશ ચંદ્ર બોઝ જેવા મહાનુભાવોની મહેનતને કારણે જ આજે આપણે પળવારમાં હજારો કિલોમીટર દૂર બેઠેલી વ્યક્તિનો અવાજ સાંભળી શકીએ છીએ. રેડિયો એ માત્ર મનોરંજનનું સાધન નથી, પણ તે માનવ ઉત્ક્રાંતિની એક મહત્ત્વની કડી છે.

આવી જ પોસ્ટ વાંચવા માટે ક્લિક કરો