ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસમાં અમુક ફિલ્મો માત્ર મનોરંજનનું સાધન નથી હોતી, પરંતુ તે રૂપેરી પડદા પર લખાયેલી કવિતા સમાન હોય છે. બિમલ રોય દ્વારા નિર્દેશિત 1963ની ફિલ્મ `બંદિની' આવું જ એક અમૂલ્ય રત્ન છે. બિમલ રોયની અંતિમ ફિચર ફિલ્મ હોવાની સાથે, આ ફિલ્મ ભારતીય સિનેમાની સર્વશ્રેષ્ઠ કૃતિઓમાં સ્થાન ધરાવે છે. નૂતનનો સશક્ત અભિનય અને એસ.ડી. બર્મનના સંગીતથી સજેલી આ ફિલ્મ માનવીય સંવેદનાઓ, પ્રેમ અને આંતરિક સંઘર્ષનો એક ગહન દસ્તાવેજ છે.
`બંદિની'ની સ્ટોરી 1930ના દશકના બ્રિટિશ ભારતની પૃષ્ઠભૂમિ પર આધારિત છે, જ્યાં સ્વતંત્રતા સંગ્રામના પડઘા સંભળાઈ રહ્યા છે. ફિલ્મની નાયિકા કલ્યાણી (નૂતન) એક મહિલા કેદી છે, જે હત્યાના ગુનામાં આજીવન કેદની સજા ભોગવી રહી છે. જેલની ચાર દીવાલો વચ્ચે તેનું વર્તન એટલું શાંત અને સેવાભાવી છે કે ત્યાંના યુવાન ડોક્ટર દેવેન્દ્ર (ધર્મેન્દ્ર) તેનાથી પ્રભાવિત થઈ જાય છે. કલ્યાણીના ભૂતકાળથી અજાણ ડો. દેવેન્દ્ર તેને પ્રેમ કરવા લાગે છે અને લગ્નનો પ્રસ્તાવ મૂકે છે.
પરંતુ કલ્યાણીનો ભૂતકાળ તેને જકડી રાખે છે. ફ્લેશબેકમાં જાણવા મળે છે કે તે એક સ્વાતંત્ર્યસેનાની બિકાસ(અશોક કુમાર)ને બેહદ પ્રેમ કરતી હતી. બિકાસે પોતાના ક્રાંતિકારી મિશન માટે કલ્યાણીના પ્રેમનો ત્યાગ કર્યો હતો. સંજોગોના એક કરુણ વળાંક પર કલ્યાણીના હાથે એક હત્યા થઈ જાય છે, જે તેણે પોતાના પ્રેમીને બચાવવા અને ઈર્ષ્યાના મિશ્ર આવેગમાં કરી હતી. ફિલ્મનો મૂળ સંઘર્ષ કલ્યાણીનો તે નિર્ણય છે, જ્યારે તેણે ડો. દેવેન્દ્ર સાથેના સન્માનજનક અને ઉજ્જ્વળ ભવિષ્ય અથવા બિકાસ (જે હવે બીમાર અને લાચાર છે) સાથેના પોતાના જૂના પ્રેમ અને ફરજ વચ્ચે પસંદગી કરવાની હોય છે.
જો `બંદિની'ને નૂતનનો પર્યાય કહેવામાં આવે, તો તે અતિશયોક્તિ નથી. કલ્યાણીના પાત્રમાં નૂતને જે અભિનય કર્યો છે, તે ભારતીય સિનેમામાં `મેથડ એક્ટિંગ'નું ઉત્કૃષ્ટ ઉદાહરણ છે. આ ફિલ્મમાં નૂતને સંવાદો કરતાં પોતાની આંખોથી વધુ વાત કરી છે. તેમના ચહેરા પર પશ્ચાત્તાપ, પ્રેમ, પીડા અને સંયમના ભાવો એટલી સહજતાથી આવે છે કે દર્શકો મંત્રમુગ્ધ થઈ જાય છે. ફિલ્મનાં અનેક દૃશ્યોમાં, ખાસ કરીને જ્યારે તે જેલમાં ઘંટી દળી રહી હોય છે અથવા જ્યારે તે બિકાસની પત્નીને ઝેર આપવાની અણી પર હોય છે, ત્યારે નૂતનનો અભિનય રૂંવાડાં ઊભાં કરી દે તેવો છે. આ ભૂમિકા માટે તેમને ફિલ્મફેરનો શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીનો પુરસ્કાર મળ્યો, જે સંપૂર્ણપણે ન્યાયસંગત હતો. અશોક કુમાર અને ધર્મેન્દ્રએ પણ પોતાની ભૂમિકાઓ બખૂબી નિભાવી હતી, પરંતુ આ ફિલ્મ સંપૂર્ણપણે નૂતનના ખભા પર ટકેલી હતી.
બિમલ રોયને `યથાર્થવાદી સિનેમા'ના પુરોધા માનવામાં આવતા હતા. `બંદિની'માં તેમણે સ્ત્રી મનોવિજ્ઞાનને જે ઊંડાણથી રજૂ કર્યું છે, તે અદ્ભુત છે. તેમણે જેલને માત્ર સજા ભોગવવાની જગ્યા તરીકે નહીં, પરંતુ એક એવી જગ્યા તરીકે દર્શાવી છે જ્યાં પાત્રોનું શુદ્ધીકરણ થાય છે.
કમલ બોઝની સિનેમેટોગ્રાફી આ ફિલ્મનો આત્મા છે. બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ ફિલ્મ હોવા છતાં લાઇટ એન્ડ શેડની રમત પાત્રોની મનઃસ્થિતિને બયાન કરે છે. જેલના સળિયાના પડછાયા અવારનવાર કલ્યાણીના ચહેરા પર પડે છે, જે દર્શાવે છે કે તે માત્ર જેલમાં જ નહીં, પરંતુ પોતાના અપરાધબોધ અને પ્રેમની કેદમાં પણ છે.
`બંદિની'નું સંગીત એસ.ડી. બર્મને આપ્યું હતું અને ગીતો શૈલેન્દ્ર તથા ગુલઝારે લખ્યાં હતાં. આ ફિલ્મ પ્રખ્યાત ગીતકાર ગુલઝારની ગીતકાર તરીકેની પહેલી ફિલ્મ હતી. તેમનું લખેલું ગીત `મોરા ગોરા અંગ લઈ લે' આજે પણ ક્લાસિક ગણાય છે.
ફિલ્મનાં અન્ય ગીતો વાર્તાને આગળ વધારવાનું કામ કરે છે. `ઓ જાને વાલે હો સકે તો લૌટ કે આના' એક એવું ગીત છે,
જે વિરહ અને પ્રતીક્ષાની પરાકાષ્ઠા છે. જ્યારે ક્લાઈમેક્સનું ગીત `મેરે સાજન હૈ ઉસ પાર' કલ્યાણીની દ્વિધા અને તેના અંતિમ નિર્ણયનું પ્રતીક છે. સચિન દેવ બર્મનના અવાજમાં ગવાયેલું આ ગીત એક રુહાની અનુભવ આપે છે.
`બંદિની'નો અર્થ છે `કેદ થયેલી સ્ત્રી'. પરંતુ બિમલ રોયે અહીં એક પ્રશ્ન ઊભો કર્યો છે કે અસલી કેદ શું છે? શું તે લોખંડના સળિયા છે કે પછી સામાજિક બંધનો અને પ્રેમની બેડીઓ છે, જે માણસને મુક્ત નથી થવા દેતી? અંતમાં, કલ્યાણી પોતાના ઉજ્જ્વળ ભવિષ્ય(ડો. દેવેન્દ્ર)નો ત્યાગ કરીને પોતાના જૂના, બીમાર પ્રેમી(બિકાસ)ને પસંદ કરે છે, કારણ કે તેને લાગે છે કે બિકાસને તેની વધુ જરૂર છે. આ ત્યાગ ભારતીય નારીના એ સ્વરૂપને દર્શાવે છે જ્યાં પ્રેમનો અર્થ પામવું નહીં, પણ આપવું છે.
આજે 60 વર્ષ પછી પણ `બંદિની' તેની વાર્તા, તકનીકી શ્રેષ્ઠતા અને નૂતનના જાદુઈ અભિનયને કારણે એક માસ્ટરપીસ બની રહી છે. આ ફિલ્મ આપણને યાદ અપાવે છે કે સિનેમા માત્ર મનોરંજન નહીં, પણ આત્માને સ્પર્શી જતી કળા પણ હોઈ શકે છે.
આવીજ પોસ્ટ વાંચવા માટે ક્લિક કરો
https://sandesh.com/supplement
