નૈતદબ્રાહ્મણો વિવક્તુમર્હતિ, સત્યં મા ન પ્રાગાઃ
(આવું સ્પષ્ટ સત્ય કોઈ બ્રાહ્મણ ન હોય તે બોલી શકે, તું સત્યમાંથી ક્યારેય ડગ્યો નથી.)
આઅદ્ભુત વાર્તા આમ તો `છાંદોગ્ય ઉપનિષદ'ના ચતુર્થ અધ્યાયમાં આવે છે (જે બૃહદારણ્યકની જેમ જ સૌથી પ્રાચીન અને મુખ્ય ઉપનિષદ છે). આ કથા ભારતીય સંસ્કૃતિની એ મહાન પરંપરાનું પ્રતીક છે જ્યાં વ્યક્તિની ઓળખ તેના જન્મ કે કુળથી નહીં, પરંતુ તેના ગુણ, ચરિત્ર અને અટલ સત્યનિષ્ઠાથી થાય છે. આ વાર્તા છે એક નિર્ધન અને પિતૃહીન બાળક સત્યકામની, જેણે કેવળ સત્યના બળ પર બ્રહ્મજ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું.
જ્ઞાન પ્રાપ્તિની તીવ્ર ઈચ્છા
વૈદિક કાળમાં એક અત્યંત ગરીબ સ્ત્રી રહેતી હતી, જેનું નામ હતું જબાલા. તે લોકોનાં ઘરોમાં ઘરકામ અને મજૂરી કરીને પોતાનું ગુજારાન ચલાવતી હતી. તેને એક પુત્ર હતો, જેનું નામ હતું સત્યકામ. સત્યકામ જ્યારે મોટો થયો ત્યારે તેના મનમાં જ્ઞાન મેળવવાની, વેદો ભણવાની અને ગુરુકુળમાં જવાની તીવ્ર જિજ્ઞાસા જાગી.
તે સમયના નિયમ મુજબ ગુરુકુળમાં પ્રવેશ મેળવતી વખતે ઋષિને પોતાના પિતાનું નામ અને ગોત્ર (કુળ) જણાવવું પડતું હતું. સત્યકામ આ બાબતથી અજાણ હતો, તેથી તે તેની માતા જબાલા પાસે ગયો અને પૂછ્યું: `માતા! હું જ્ઞાન મેળવવા માટે ગુરુકુળમાં જઈને બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરવા ઈચ્છું છું. જ્યારે ગુરુદેવ મને મારું ગોત્ર પૂછશે, ત્યારે મારે તેમને શું કહેવું? આપણું ગોત્ર કયું છે?'
માતાનો સાચો અને હિંમતભર્યો જવાબ
જબાલા એક સામાન્ય દાસી હતી, પણ તેનો આત્મા પવિત્ર હતો. તે કપટ કે જૂઠ જાણતી નહોતી. તેણે પોતાના પુત્રના માથા પર હાથ મૂક્યો અને અત્યંત પ્રામાણિકતાથી કહ્યું, `બેટા! હું પોતે નથી જાણતી કે તારું ગોત્ર કયું છે. મારી યુવાનીમાં હું બહુ ગરીબ હતી અને આજીવિકા મેળવવા માટે મારે સતત જુદા જુદા ઘરોમાં પરિચારિકા (દાસી) તરીકે ભટકવું પડતું હતું. એ જ ગાળામાં તારો જન્મ થયો હતો, તેથી મને તારા પિતાના કુળ કે ગોત્રની ખબર નથી. મારું નામ `જબાલા' છે અને તારું નામ `સત્યકામ' છે, તેથી જો ગુરુજી પૂછે, તો તું સાચેસાચું કહી દેજે કે હું `સત્યકામ જાબાલ' (જબાલાનો પુત્ર સત્યકામ) છું.'
સામાન્ય રીતે આવી વાત સ્વીકારવી કે સમાજ સામે કહેવી અઘરી હોય છે, પરંતુ સત્યકામે માતાના આ શબ્દોને જ પોતાની તાકાત બનાવી લીધા.
મહર્ષિ ગૌતમનું ગુરુકુળ અને સત્યની કસોટી
સત્યકામ હાથમાં સમિધા (પૂજા માટેનાં લાકડાં) લઈને મહર્ષિ ગૌતમના આશ્રમે પહોંચ્યો. તેણે ઋષિનાં ચરણોમાં પ્રણામ કર્યાં અને વિનંતી કરી: `હે ભગવન! હું આપના આશ્રમમાં રહીને વિદ્યાભ્યાસ કરવા માંગું છું. કૃપા કરીને મને આપના શિષ્ય તરીકે સ્વીકારો.'
મહર્ષિ ગૌતમે તેની તેજસ્વી આંખો જોઈ અને પૂછ્યું: `હે સૌમ્ય! તારું ગોત્ર કયું છે? તું કયા કુળનો છે?'
સત્યકામે કહ્યું: `ગુરુદેવ, હું મારું ગોત્ર જાણતો નથી. મેં જ્યારે મારી માતાને પૂછ્યું ત્યારે તેમણે કહ્યું કે તેઓ યુવાનીમાં ખૂબ વ્યસ્ત દાસી હતાં અને તેમને મારા પિતાના ગોત્રની ખબર નથી. તેમનું નામ જબાલા છે અને મારું નામ સત્યકામ છે. તેથી હું સત્યકામ જાબાલ છું.'
આ સાંભળીને આશ્રમના અન્ય શિષ્યો આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા, પરંતુ મહર્ષિ ગૌતમના ચહેરા પર એક દિવ્ય સ્મિત આવી ગયું. તેઓ ઊભા થયા, સત્યકામને ગળે લગાવ્યો અને નમ્રતાપૂર્વક કહ્યું: `બેટા! આટલું સ્પષ્ટ અને કઠોર સત્ય કોઈ બ્રાહ્મણ કુળમાં જન્મેલો વ્યક્તિ પણ કદાચ ન બોલી શકે. તું સત્યના માર્ગ પરથી ડગ્યો નથી, એટલે તારું ચરિત્ર જ સાબિત કરે છે કે તું સાચો બ્રાહ્મણ (જ્ઞાનનો અધિકારી) છે. હું તારો સ્વીકાર કરું છું.'
સૃષ્ટિનાં તત્ત્વો દ્વારા બ્રહ્મજ્ઞાનનો ઉપદેશ
દીક્ષા લીધા પછી વનમાં જ્યારે ગાયોની સંખ્યા બરાબર 1000 થઈ ગઈ, ત્યારે પ્રકૃતિનાં જુદાં જુદાં સ્વરૂપોએ સત્યકામની પવિત્રતા જોઈને તેને બ્રહ્મ(પરમાત્મા)ના સ્વરૂપનો ઉપદેશ આપવાનું શરૂ કર્યું.
ઋષભ (આખલો) : એક આખલાએ સત્યકામને કહ્યું કે, `હે સત્યકામ! હવે અમે એક હજાર થઈ ગયા છીએ, તું અમને ગુરુના આશ્રમે લઈ જા, પણ જતા પહેલાં હું તને બ્રહ્મના એક પાદ (ચતુર્થાંશ ભાગ) વિશે જણાવું. પૂર્વ, પશ્ચિમ, ઉત્તર અને દક્ષિણ - આ ચારેય દિશાઓ બ્રહ્મનું જ એક સ્વરૂપ છે, જેને `પ્રકાશવાન' કહેવાય છે.'
અગ્નિ : રાત્રે જ્યારે સત્યકામે અગ્નિ પ્રગટાવ્યો, ત્યારે અગ્નિદેવે પ્રગટ થઈને બ્રહ્મનો બીજો ભાગ સમજાવ્યો : `પૃથ્વી, અંતરીક્ષ, આકાશ અને સમુદ્ર - આ બધું જ બ્રહ્મનું સ્વરૂપ છે, જેને `અનંત' કહેવાય છે.'
હંસ : આકાશમાંથી ઊડીને આવેલા એક હંસે તેને ત્રીજો ભાગ સમજાવ્યો : `અગ્નિ, સૂર્ય, ચંદ્ર અને વીજળી - આ બધું જ બ્રહ્મનું સ્વરૂપ છે, જેને `જ્યોતિષ્માન' (તેજસ્વી) કહેવાય છે.'
મદ્ગુ (જળપક્ષી) : છેલ્લે એક જળપક્ષીએ તેને ચોથો ભાગ સમજાવ્યો : `પ્રાણ, આંખ, કાન અને મન - આ બધું જ બ્રહ્મનું સ્વરૂપ છે, જેને `આયતનવાન' (આશ્રય આપનાર) કહેવાય છે.'
આમ, કોઈ પુસ્તક વાંચ્યા વિના, કેવળ સત્ય અને પ્રકૃતિના સાંનિધ્યમાં રહીને સત્યકામને સમજાઈ ગયું કે આખી સૃષ્ટિમાં પરમાત્મા જ વ્યાપ્ત છે.
આશ્રમમાં પુનરાગમન
જ્યારે સત્યકામ 1000 સ્વસ્થ ગાયોને લઈને ગુરુકુળમાં પાછો ફર્યો, ત્યારે તેના ચહેરા પર એક અદ્ભુત ઓજ, શાંતિ અને બ્રહ્મતેજ ચમકી રહ્યું હતું.
તેને જોતાં જ મહર્ષિ ગૌતમે કહ્યું: `હે સૌમ્ય! તારો ચહેરો કોઈ બ્રહ્મજ્ઞાની જેવો પ્રકાશી રહ્યો છે. તને આ જ્ઞાન કોણે આપ્યું?'
સત્યકામે વિનમ્રતાપૂર્વક કહ્યું, `ગુરુદેવ, મને મનુષ્યો સિવાયના પ્રકૃતિનાં તત્ત્વોએ ઉપદેશ આપ્યો છે, પરંતુ મારી ઈચ્છા છે કે આપ મને આપના મુખેથી આ જ્ઞાનની દીક્ષા આપો, કારણ કે ગુરુના મુખેથી સાંભળેલું જ્ઞાન જ સ્થિર અને કલ્યાણકારી બને છે.'
મહર્ષિ ગૌતમે તેને આશીર્વાદ આપ્યા અને તેના જ્ઞાનને પૂર્ણતા આપી. પાછળથી આ જ બાળક મહર્ષિ સત્યકામ જાબાલ તરીકે ઓળખાયો, જેમણે ઉપનિષદોના નિર્માણમાં મોટું યોગદાન આપ્યું.
આવી જ પોસ્ટ વાંચવા માટે ક્લિક કરો
