વાતાવરણ ગોરંભાયેલું હતું. કુદરતી બફારા કરતા ઊભો થયેલો બફારો વધારે હતો.
વાટકીમાં શિરામણ હોય એવું ઢસા ગામનું રજવાડું આખું ખડે પગે ઊભું રહ્યું હતું. ગામના પાદરમાં તંબુઓ તણાઇ ગયા હતા. ગોરા અમલદારના માણસો રુઆબભેર આંટાફેરા મારવા લાગ્યા હતા. ખોબા જેવા ગામમાં આવું ભાગ્યે જ બનેલું. તે ગામડાની ભોળી પ્રજા કુતૂહલવશ તાલ વગરનો તમાશો જોઈ રહી હતી. સૌના મનમાં એક જ સવાલ તીર તાણીને ઊભો હતો: આપણા રાજાથી મોટો વળી બીજો કોણ હશે?
અંગ્રેજશાહીના પોલિટિકલ એજન્ટ ઢસા તાલુકાની મુલાકાતે આવવાના હતા. એજન્ટ આવી રાજકીય મુલાકાત લે ત્યારે તેમની સાથે રસાલો પણ હોય. રાજવીઓ આ રસાલા સહિત અગાઉથી જ તેમની જરૂરી વ્યવસ્થા કરી આપે અને રાજને શોભે એવા નજરાણાં કે ભેટસોગાત ધરતા તે વધારામાં.
દરબાર ગોપાલદાસને આ પ્રથા કાંટાની જેમ ખૂંચતી હતી. એક તો પોતે ક્રાંતિકારી, આધુનિક વિચારસરણી ધરાવનાર અને પાછા લોકસ્વરાજની લડતના રંગે રંગાયેલા, તેથી આવા તાયફા બિલકુલ ફાવે કે ગમે નહિ, પણ કરવાનું શું? શિષ્ટાચાર ખાતર દરબાર ગોપાલદાસ પોલિટિકલ એજન્ટના નિયત આગમન કરતાં થોડા વહેલા આવી ગામના પાદરમાં ઊભા રહ્યા હતા. સાથે આખું ગામ પણ ઉમટ્યું હતું. તેમના માટે આ અચરજ હતું. ગોરા માણસોમાં ખાસ કરીને `ગોરી મેડમુ'ને જોવાની ભોળા મનેખને ભારે ઉત્કંઠા ને તાલાવેલી હતી.
`આ ગોરી મેડમુ, આંયના આદમી-માણા પર ભૂરકી છાંટે ને ભડભાદર જેવો આદમી પળવારમાં પાણી પાણી થઇ જાય.' આ લોકવાયકાએ ગામ અંગ્રેજોને જોવા ગાંડું થયું હતું.
ઘડિયાળનો કાંટો કોઈની શરમ ભર્યા વગર આગળ ને આગળ વધતો જતો હતો. સમયને વરેલા દરબારસાહેબ પાદરમાં ઊભા પળેપળની ગણતરી કરતા હતા. તેમણે ઘડિયાળમાં જોયું. દસના બદલે સવા દસ થયા, નિયત સમય મુજબ પોલિટિકલ એજન્ટ આવ્યા નહિ. મનોમન બોલ્યા હતા: `જેમને સમયની કિંમત ન હોય એમની કિંમત કે કદર આપણે શા માટે કરવી જોઈએ?'
પછી કોઈને કંઈ જ કહ્યા વગર પોતે પાછા દરબારગઢમાં આવી ગયા હતા. આમ થવાનું કારણ કોઈ કંઈ સમજી શક્યું નહિ. ગામ આખું તો હુલકે ચઢ્યું હતું, પણ દરબારસાહેબ જતાં જતાં કહેતા ગયા હતા: `સમય ચાલ્યો ગયો, હવે રાહ જોવાની જરૂર નથી. સૌ સૌના કામે વળગો.'
પણ દરબારના આમ જવાથી દરરોજની માટે રાજ-રજવાડાની આગતાસ્વાગતા ચાખી-ચાખીને પાકેલા બોર જેવા થઇ ગયેલા અમલદારના માણસો બે ઘડી ચક્કર ખાઈ ગયા, પણ દરબાર ગોપાલદાસની આભા જ એવી કે, તેમની કોઈ સામે ચૂં કે ચાં કરી શક્યા નહિ. નહિતર તો આવા છઠ્ઠા વર્ગના તાલુકેદારને અમલદારો તતડાવી કે લદપદાવી નાખે. મોં પડ્યું પાણી સૂઝવા ન દે અને પછી તો આખું રજવાડું તેમની સેવાચાકરીમાં ખડે પગે લાગી જાય.
નિયત સમય પછી એકાદ કલાકે પોલિટિકલ એજન્ટ ગામમાં પધાર્યા હતા. જોયું તો માણસ નામે કોઈ ન મળે. આખું પાદર ખારી જમીનના ખેતર જેમ સાવ ચોખ્ખુંચણક. ન તો રાજા કે ન તો પ્રજા. સામૈયા કે સ્વાગત નામે સાવ શૂન્ય. આ કડવી અને નરવી હકીકત ગોરા અમલદારના ગળે ઊતરતી નહોતી. થતું હતું કે સમાચાર આપવામાં કંઇક ખામી રહી ગઈ લાગે છે. નહિતર આવું બને નહીં, પણ ખરાઈ કર્યા પછી ખ્યાલ આવ્યો હતો કે સમાચાર તો પહોંચી ગયા હતા પણ... પોલિટિકલ ક્રોધના લીધે ખારા ધૂધવા જેવો સ્વર થઇ ગયો હતો. પછી રાતાપીળા થતા ચૂલે ચઢાવેલી કઢીના જેમ ખદબદવા લાગ્યા હતા.
અને ત્યાંથી જ દરબાર ગોપાલદાસને લેખિત પત્ર પાઠવ્યો હતો. તેમાં લખવામાં આવ્યું હતું, આપે અમારા આગમન સમયે હાજર રહી સ્વાગત નથી કર્યું તે યોગ્ય ન કહેવાય. અમારી દૃષ્ટિએ જેને અસભ્ય વર્તન દાખવ્યું કહેવાય. માટે તરત રૂબરૂ આવી ખુલાસો કરી જશો. આ પત્ર જાહેરમાં વાંચી સાંભળવ્યો ત્યારે દેશી અમલદારો મૂછમાં હસવા લાગ્યા હતા: `એ હવે જોયા જેવી થાશે, આખું રજવાડું રમતું ભમતું થાશે.'
ગામનું સૂનું પાદર પણ ડરનું માર્યું ડૂસકાં ભરવા લાગ્યું હતું.
પણ દરબાર ગોપાલદાસે સહેજ પણ વિચલિત થયા વગર તેમજ રૂબરૂ ગયા વગર ઉત્તર પાઠવ્યો હતો. તેમાં જણાવ્યું હતું: `અમારી રજવાડી ને કાઠિયાવાડી પરંપરા મુજબ અમો મહેમાનનું સ્વાગત કરવા માટે નિયત સમયે હાજર હતા. ઘડિયાળ આગળ હોય તેમ ગણીને અમો પંદર મિનિટ વધુ રોકાયા હતા. છતાં આપ ન આવ્યા એટલે પરત ફર્યા હતા. માટે તેમાં દિલગીર થવા જેવું નથી. દિલગીરી તો આપે બતાવવી જોઈએ કે અમારો તેમજ પ્રજાજનોનો ઘણો સમય આપના લીધે બગડ્યો હતો. આપ સમય આપશો અને તે સમયે હાજર હશો તો અમો રૂબરૂ મળવા જરૂર આવીશું.'
`દરબારસાહેબ, આપે ગોરા અમલદારને બરાબરનો પાઠ ભણાવ્યો કે'વાય!' પણ આવું કોઈ બોલ્યું નહોતું. બીજી બાજુ દરબાર ગોપાલદાસનો જવાબ વાંચી પોલિટિકલ એજન્ટ ટાઢાબોળ થઇ ગયા હતા અને વળતી સવારે ગામમાંથી ક્યારે વિદાઈ થયા તેની કોઈને જાણ પણ થઇ નહોતી