પંચાયતીરાજનો કાયદો અને મહિલાના અધિકાર

કેન્દ્ર સરકારે આખા દેશમાં પંચાયતીરાજ દાખલ કરવા માટે બંધારણીય સુધારો કરી તેને સન 1993થી અમલમાં મૂક્યો. આ સુધારાથી મહિલાઓ માટે પંચાયતની કુલ બેઠકોમાંથી 1/3 બેઠકો `આરક્ષિત' કરવામાં આવી.

મહિલાઓ માટે પંચાયતમાં 1/3 બેઠકો અનામત રાખવામાં આવી છે અને તે જ પ્રમાણે પંચાયતમાં મહિલા સરપંચની જગ્યા માટે પણ મહિલાઓને આરક્ષણ આપ્યું છે. આ જોગવાઈને લીધે આખા દેશમાં ગ્રામપંચાયતોમાં ઘણી મોટી સંખ્યામાં મહિલા સરપંચો ચૂંટાયાં છે. આ મહિલા સરપંચોએ પંચાયતના કાયદા અને નિયમો પ્રમાણે પંચાયતોનો વહીવટ કરવાનો હોય છે. આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે સરપંચ તરીકે પંચાયતમાં ઘણી જ જવાબદારી સંભાળવાની હોય છે. `ગ્રામસભા' પણ વર્ષમાં બે વાર બોલાવવી તેવી જોગવાઈ છે. પંચાયતોની સભામાં સરપંચ અધ્યક્ષ હોય અને તે સભાનું સંચાલન કરે છે. સરપંચ તરીકે ગામના પ્રશ્નો કરતાં બીજી કાયદેસરની અનેક જવાબદારીઓ સરપંચે વિચારવાની અને સંભાળવાની હોય છે. સરપંચે પંચાયતની રોકડ રકમો, પંચાયતનું રેકર્ડ અને પંચાયતના ખર્ચના વાઉચરો અને પહોંચ વગેરેનું રેકર્ડ સાચવવાનું હોય છે. આ બધાં કાર્યો સરપંચે પંચાયતધારા પ્રમાણે કરવાનાં હોય છે અને એટલે આ કાયદાની સમજ તેમને હોવી જોઈએ તે જરૂરી છે.

પંચાયતધારા હેઠળ પંચાયતે સ્કૂલો અને આરોગ્ય કેન્દ્ર ચલાવવાનાં હોય છે. તેના માટે ગ્રાન્ટ મેળવવાની હોય છે. ખેતીની જમીનો પર રેવન્યૂ વસૂલ કરવાનું હોય છે. પંચાયત ટેક્સ નાંખે અને ઉઘરાવે, ઓક્ટ્રોય નાંખે, મકાનોના બાંધકામના નિયમો બનાવી તેનું પાલન થાય તેની કાળજી રાખે અને ખાસ કરીને ગામમાં તળાવ, કૂવા અને પાણીના બીજા સ્રોતોનું જતન કરવું પડે છે. આમાં ઘણી વખત જાણકાર સભ્યોની અલગ કમિટી બનાવવી પડે છે અને રાજ્ય સરકારના યોગ્ય અધિકારીઓની મદદ લેવી પડે છે. આવી મહત્ત્વની ભૂમિકા સરપંચ બજાવે છે અને કાયદાએ આવી જગ્યા જ્યારે `મહિલા માટે આરક્ષિત' કરી હોય ત્યારે મહિલાએ આ જવાબદારી સમજણપૂર્વક અને પોતાની કોઠાસૂઝથી કરવાની હોય છે. જે સ્થાન પર પહોંચવા માટે કદાચ દાયકાઓ વીતી જાય તે સ્થાન કાયદાએ કરી આપ્યું છે અને આવો અવસર જો મહિલાને મળ્યો હોય તો તેણે લાભ લઈ અને એક અધિકાર સમજી પોતાનાથી બની શકે તેટલું સમાજ માટે પ્રદાન આપવું જોઈએ. એક `મહિલા સરપંચ' તમામ કામ કરી શકે છે તે ગત અઢી દાયકાઓએ બતાવ્યું છે. મહિલા સરપંચને મળેલ કાયદા થકીની આ તક તેને પંચાયતનો વહીવટ અને પંચાયતના કાર્યમાં નિર્ણય કરવાનો એક અધિકાર આપે છે.