હુ ઓછા લોકો આવો `ધંધો' કરે, પણ રશિયન લેખક ટોલ્સ્ટોયે એ કામ કર્યું. કામ આ હતું: જીવનનો અર્થ શોધવો.
ટોલ્સ્ટોય સાહેબ જે તારણ પર પહોંચ્યા તે આ હતું: જીવન નકામું છે અને માણસે મોતની રાહ જોયા વિના, વિથ ઇમિજિયેટ ઇફેક્ટ મરી જવું જોઈએ.
પરંતુ આવા તારણ પર પહોંચ્યા પછી પણ આ અતિ વિચક્ષણ માણસના મનમાં બે વાતે શંકા સળવળતી રહી. પહેલી શંકાઃ મારું મન કહે છે કે જીવનનો અંત આણવો જોઈએ, પણ મન પોતે જીવન પર આધારિત છે. જિંદગી જ ન હોય તો મન પણ ન હોય. એ રીતે જોતાં મન જીવનનું નહીં, પણ જીવન મનનું સર્જક છે, જીવન બૉસ છે, જીવન સર્વેસર્વા છે. મન-બુદ્ધિ એ તો જીવતરના વૃક્ષનું એક ફળ છે અને ફળ એવું કઈ રીતે ઇચ્છી શકે કે આ વૃક્ષ હોય જ નહીં તો સારું? મતલબ કે આખી વાતમાં કશોક લોચો તો છે જ.
બીજી શંકાઃ આ આખો માનવસંસાર અને હું પોતે અસલમાં આદિકાળથી ચાલી આવતી માનવ શૃંખલાની રચના છીએ. મારું આ જે મન છે, જેની મદદથી હું જીવનને વખોડી રહ્યો છું, એ સાધન (મગજ) પોતે જ મારું નથી. એ તો પૂર્વજોની પરંપરાનો સરવાળો છે. મારો જન્મ એમને લીધે થયો છે. હું એમનાં પોષણ, ઉછેર અને શિક્ષણથી તૈયાર થયેલો મનુષ્ય છું. લાકડાં કઈ રીતે ફાડવાં, ગાય અને ઘોડાને કઈ રીતે પાળવાં, મકાઈ કઈ રીતે વાવવી, એકમેક સાથે હળીમળીને કઈ રીતે જીવવું, આ બધું એમણે શીખવ્યું છે. હું એમના વિચારો અને શબ્દોના આધારે વિચારું છું. હવે હું એમની જ પેદાશ આજે ઊઠીને એમની સામે એવું સાબિત કરી આપું છું કે તમે ખોટી મહેનત કરી, આખી વાતમાં (તમે મને આપેલા જીવનમાં) કંઈ માલ જ નથી. આ કેવું? આ ખોટું. આવું ન હોઈ શકે.
આગળની વાત ટોલ્સ્ટોયના શબ્દોમાં
મને એટલું સમજાયું કે આ જે મારું તારણ છે કે જીવન નકામું છે અને મારે મરી જ જવું જોઈએ, એ તારણ ભલે ગમે તેટલું તાર્કિક અને મજબૂત હોય તો પણ એ પૂરતું નથી. એમાં કશુંક ખૂટે છે, કારણ કે એ જો પૂરતું હોય, એનામાં પૂરતી શક્તિ હોત તો મારા આ તારણની સાબિતીરૂપે હું આત્મહત્યા કરી ચૂક્યો હોત, પણ મેં આત્મહત્યા નથી કરી, હું હજુ જીવું છું. મતલબ કે હું જ મારા તર્કને તેના વાજબી તારણ (આપઘાત) સુધી લઈ જઈ શકતો નથી. મતલબ કે તર્ક સિવાયની બીજી કોઈ શક્તિ કામ રહી હોવી જોઈએ. એ શક્તિનું બીજું કોઈ નામ મને જડ્યું નહીં એટલે સાદી ભાષામાં મેં એ શક્તિને જિજીવિષા તરીકે ઓળખી.
આ જિજીવિષા મને પછી એવા એક ક્ષેત્રમાં લઈ ગઈ, જેમાં તર્કનું કોઈ સ્થાન નહોતું. આ શક્તિએ મારું ધ્યાન એ હકીકત તરફ દોર્યું કે હું કેવળ મારા જ અમીર-ઉમરાવ-બૌદ્ધિક વર્ગના લોકોના વર્તુળને જોઈ રહ્યો હતો અને મારા આ વર્તુળમાં મને ચાર જ પ્રકારના લોકો દેખાતા હતા. (1) જેને જીવન કેટલું ભયાનક છે એની ખબર નહોતી. (2) જે જીવતરની સમસ્યા સામે જોવાને બદલે ખાઈ-પીને મોજ કરવામાં માનનારા જલસાવાદીઓ હતા. (3) જેને સમસ્યાની ભયાનકતા સમજાવાથી આત્મહત્યા કરી ચૂક્યા હતા. (4) જેને સમસ્યા સમજાતી તો હતી, પણ મરવાની હિંમત ન હોવાને કારણે જીવનને ઢસડ્યા કરતા હતા.
આ ચાર પ્રકારના લોકોના બનેલા મારા વર્તુળને જ હું સમગ્ર માનવજાત સમજતો હતો અને આ વર્તુળની બહારના (સામાન્ય ગરીબો, મહેનતકશ) લોકોને હું જાનવર ગણતો હતો, માણસ નહીં.
અત્યારે હું આ વિશે વિચારું છું તો મને નવાઈ લાગે છે કે મારી ચારે તરફ ફેલાયેલી આ પ્રચંડ બહુમતીવાળી માનવજાતને મેં ગણતરીમાં જ નહોતી લીધી. હું એવું જ માનતો રહ્યો કે કેવળ હું અને શોપનહોઅર અને અમારા જેવા વિચારશીલ લોકોનું જીવન જ અસલી જીવન હતું અને બાકીના લોકોના જીવનને ગણતરીમાં લેવાની જરૂર નહોતી. મને લાગ્યું કે મારા વર્તુળની બહારના સામાન્ય લોકો જીવતરના પ્રશ્નનું ઊંડાણ સમજ્યા જ નથી. મને ક્યારેય એવું સૂઝ્યું જ નહીં કે મારી જાતને આવો એક સાદો સવાલ પૂછું કે આ પૃથ્વી પર જીવી ગયેલા અને અત્યારે જીવી રહેલા કરોડો સામાન્ય લોકો પોતાના જીવનમાં કેવા પ્રકારનો અર્થ-સાર્થકતા જુએ છે? લાંબા સમય સુધી હું અત્યંત ઉદારમતવાદી અને બૌદ્ધિક ગણાતા લોકોમાં જોવા મળતા ગાંડપણથી ઘેરાયેલો રહ્યો, પણ છેવટે કદાચ કુદરતી રીતે જ મારામાં શ્રમિકો પ્રત્યે પ્રેમભાવ હોવાને કારણે, મને એ સમજાયું કે અમે (બૌદ્ધિકો) ધારીએ છીએ એટલી હદે આ (સામાન્ય) લોકો મૂરખા નથી.
અથવા એવું બન્યું હોઈ શકે કે મરવા સિવાય મને બીજું કશું સૂઝી જ ન રહ્યું હોવાને કારણે છેવટે મને એવું સમજાયું હશે કે જો મારે જીવનમાંથી અર્થ શોધવો જ હોય તો મારા જ વર્ગના અને મારી માફક જીવતરનો ત્રાસ અનુભવતા અમીરો-બૌદ્ધિકોની સામે જોવાને બદલે મારે એ લાખો-કરોડો સામાન્ય લોકો તરફ જોવું જોઈએ, જે પોતાના જ નહીં અમારા જીવતરનો ભાર પણ (ઝાઝી ફરિયાદો વિના) વેંઢારી રહ્યા છે.
એ સામાન્ય લોકો ભલે અમીર કે બૌદ્ધિક નથી, પણ એમનામાં કશુંક નિરાળું તો છે જ. એવું નથી કે જીવતરની ઊંડી સમસ્યા વિશે એમને ખબર નથી. ના, એ લોકો તો બહુ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જીવતરની વ્યથાને વર્ણવી શકે છે. એવું પણ નથી કે એ લોકો ખાઈ-પીને જલસા કરી લેવામાં માને છે, કારણ કે આમ પણ એમના જીવનમાં છત કરતાં અછતનું અને આનંદ કરતાં પીડાનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. એવું પણ નથી કે એ લોકો પરાણે અને કશું જાણ્યા-સમજ્યા વિના જિંદગીનો ભાર વેંઢારતા રહે છે. ના, એ તો એમની જિંદગીની બધી જ બાબતોને, મોતને પણ સરસ રીતે સમજાવી શકે છે અને આપઘાત... એને તો એ લોકો સૌથી મોટું પાપ ગણે છે.
આ બધું જોયા બાદ હું એવા તારણ પર પહોંચ્યો કે તાર્કિક જ્ઞાન જીવનને અર્થસભર બનાવી શકતું નથી. એ (કોરું) જ્ઞાન તો જાણે જીવનમાંથી ધબકારની બાદબાકી કરી નાખે છે. બીજી તરફ, કરોડો સામાન્ય લોકો જીવનમાં જે અર્થ જોઈ શકે છે તેનો આધાર એક એવું જ્ઞાન છે, જેને અમે ઊંચેરા લોકો તુચ્છકારથી જોઈએ છીએ અને એ જ્ઞાનને ભ્રામક અને તર્ક વિનાનું ગણીએ છીએ.
આ બિનતાર્કિક જ્ઞાન છે, શ્રદ્ધા.