વિશ્વામિત્ર પ્રાચીન ભારતના સૌથી પ્રસિદ્ધ ઋષિઓમાંના એક છે. રઘુકુળમાં વશિષ્ઠ અને વિશ્વામિત્ર એમ બંને ઋષિઓનો ઘણો પ્રભાવ હતો. આ બંને ઋષિઓએ ભગવાન રામના જીવન ઘડતર અને તેમને શિક્ષણ આપવામાં અનોખું યોગદાન આપ્યું હતું.
વશિષ્ઠ ઋષિ એ રઘુકુળના આચાર્ય હતા, આથી તેમણે ભગવાન રામ સહિત દશરથ રાજાના ચારે પુત્રોને શસ્ત્રો અને શાસ્ત્રોનું શિક્ષણ આપ્યું હતું. વિદ્યાભ્યાસ બાદ ઋષિ વિશ્વામિત્ર ભગવાન રામ અને લક્ષમણને પોતાની સાથે વનમાં લઈ ગયા હતા અને તેમણે અનેક દિવ્ય શસ્ત્રો અને અસ્ત્રો ભગવાન રામને આપ્યાં હતાં.
વિશ્વામિત્ર જન્મથી બ્રાહ્મણ ન હતા. તેમનું અગાઉનું નામ રાજા કૌશિક હતું. એકવાર તેઓ પોતાની વિશાળ સેના સાથે જંગલમાં ગયા અને રસ્તામાં મહર્ષિ વશિષ્ઠને તેમના આશ્રમમાં મળ્યા. મહર્ષિ વશિષ્ઠે તેમનું અને તેમની સેનાનું સ્વાગત કર્યું અને દરેકને ભોજન કરાવ્યું. જ્યારે રાજા કૌશિકને આ વાતથી આશ્ચર્ય થયું, ત્યારે વશિષ્ઠે કહ્યું કે તેમની પાસે નંદિની ગાય છે કે જે કામધેનુની પુત્રી છે અને મહર્ષિ વશિષ્ઠને ઈન્દ્ર દ્વારા આ ગાય ભેટ આપવામાં આવી હતી. આ ગાય પાસે એવી શક્તિઓ હતી કે તેની સેવા કરનારની તે દરેક ઈચ્છા પૂર્ણ કરતી હતી.
રાજા કૌશિકે નંદિની ગાયને પોતાની સાથે લઈ જવાનો આગ્રહ કર્યો, પરંતુ મહર્ષિ વશિષ્ઠે ના પાડી. જેના પર કૌશિકે બળજબરીથી નંદિનીને લઈ જવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. વાર્તા એવી છે કે વશિષ્ઠના આદેશથી નંદિનીએ પોતાના યોગની શક્તિથી સમગ્ર સેનાનો નાશ કર્યો અને રાજા કૌશિકને પકડીને વશિષ્ઠ સમક્ષ રજૂ કર્યા. કૌશિકે ત્યાં પણ વશિષ્ઠ પર હુમલો કર્યો. મહર્ષિ વશિષ્ઠ ગુસ્સે થયા અને રાજા કૌશિકના એક પુત્ર સિવાયના તમામ પુત્રોને ભસ્મીભૂત કરવાનો શાપ આપ્યો.
આ ઘટના બાદ રાજા કૌશિકે પોતાના પુત્રને રાજ્ય સોંપી દીધું. હિમાલયમાં જઈને ભગવાન શિવની કઠોર તપસ્યા કરી અને વરદાન સ્વરૂપે અનેક દિવ્ય શસ્ત્રો પ્રાપ્ત કર્યાં. આ પછી તેમણે ફરી પોતાની જાતને મહર્ષિ વશિષ્ઠ સાથે લડવા માટે રજૂ કરી. વશિષ્ઠે તેનાં તમામ શસ્ત્રોનો નાશ કર્યો અને બ્રહ્માસ્ત્રનું અનુસંધાન કર્યું. બધા દેવતાઓએ આવીને વશિષ્ઠને પ્રાર્થના કરી અને તેમને શાંત કર્યા અને વશિષ્ઠે બ્રહ્માસ્ત્ર પાછું લીધું.
રાજા કૌશિકને અત્યંત દુ:ખ થયું કે તેમની પાસે કાલસ્ત્ર, માનવ, મોહન, ગાંધર્વ, જ્રીમ્ભન, વ્રજ, બ્રહ્મપાશા, કાલપાશા, વરુણપાશા, પિનાક, દંડ, પૈશાચ, ક્રાંચ, ધર્મચક્ર, કાલચક્ર, વિષ્ણુચક્ર, વૈવ્ય, મંથન, મુસળી, વિદ્યાધર અને હાડપિંજર હોવા છતાં તેમનો પરાજય થયો. ત્યારે તેમને ખબર પડી કે ક્ષત્ર શક્તિ કરતાં બ્રહ્મ શક્તિ શ્રેષ્ઠ છે. આથી તેમણે ફરીથી તપસ્યા કરી અને બ્રહ્માએ તેમને રાજર્ષિનું પદ આપ્યું, પરંતુ તેઓ સંતુષ્ટ ન હતા. તેમણે ફરીથી તપસ્યા શરૂ કરી અને અનેક અવરોધો હોવા છતાં તેમણે તપસ્યા પૂર્ણ કરી અને ઈન્દ્રએ તેમને બ્રાહ્મણનો દરજ્જો આપ્યો.
ત્યારબાદ રાજા કૌશિક મહર્ષિ વિશ્વામિત્ર બન્યા અને તેમણે ઇન્દ્ર પાસેથી વશાત્કર અને ચાર વેદ પણ માંગ્યા, પરંતુ તેમણે પ્રતિજ્ઞા લીધી હતી કે જ્યાં સુધી ઋષિ વશિષ્ઠ તેમને બ્રહ્મઋષિનું પદ ન આપે ત્યાં સુધી તેઓ આરામ નહીં કરે. બાદમાં વશિષ્ઠે પણ તેમને બ્રહ્મઋષિ તરીકે સ્વીકાર્યા. ક્રોધમાં બંનેએ એકબીજાના પુત્રોનો નાશ કર્યો હતો, પરંતુ હવે વિશ્વામિત્ર પણ ક્રોધ અને આસક્તિનાં બંધનોથી ઉપર આવી ગયા હતા.
મહર્ષિ વિશ્વામિત્રની તપસ્યા તોડવા માટે ઈન્દ્રએ સ્વર્ગમાંથી અપ્સરા મેનકાને મોકલી. વિશ્વામિત્ર મેનકા પર મુગ્ધ હતા અને મેનકા એક છોકરીના જન્મ સુધી તેમની સાથે રહ્યાં. પાછળથી તે સ્વર્ગમાં પરત ગયાં. વિશ્વામિત્રએ આ છોકરીને રાત્રિના અંધારામાં કણ્વ ઋષિના આશ્રમમાં છોડી દીધી. આ છોકરી શકુંતલાના નામથી પ્રખ્યાત થઈ કે જેના ગાંધર્વ લગ્ન સમ્રાટ દુષ્યંત સાથે થયા. તે બંનેથી ભરત નામના પુત્રનો જન્મ થયો કે જેના નામ પરથી આપણા દેશનું નામ ભારત રાખવામાં આવ્યું.
મહર્ષિ વિશ્વામિત્ર સાથે ત્રિશંકુની વાર્તા પણ જોડાયેલી છે. ત્રિશંકુ ઇક્ષ્વાકુ વંશના રાજા હતા અને શારીરિક રીતે સ્વર્ગમાં જવા માંગતા હતા. તેમણે આ માટે મહર્ષિ વશિષ્ઠને વિનંતી કરી. વશિષ્ઠ અને તેમના પુત્રોએ આનો ઇન્કાર કર્યો. જ્યારે ત્રિશંકુએ વશિષ્ઠના પુત્રો સાથે દુર્વ્યવહાર કર્યો ત્યારે તેઓએ ત્રિશંકુને ચંડાલ બનવાનો શાપ આપ્યો. ત્યારબાદ વિશ્વામિત્રએ ત્રિશંકુની વિનંતી સ્વીકારી અને યજ્ઞ કર્યો. ઋષિઓએ તેમનું આમંત્રણ સ્વીકાર્યું, પરંતુ વશિષ્ઠ અને તેમના પુત્રોએ આમંત્રણ સ્વીકાર્યું નહીં. તેમણે કહ્યું કે તેઓ એવા યજ્ઞમાં ભાગ સ્વીકારશે નહીં જેમાં યજમાન ચાંડાલ હોય અને પૂજારી ક્ષત્રિય હોય. વિશ્વામિત્રએ વશિષ્ઠના પુત્રોને કલ્પેશમાં યમલોકમાં જવાનો શાપ આપ્યો. બીજા બધા ઋષિ-મુનિઓ ગભરાઈ ગયા અને યજ્ઞમાં ભાગ લીધો, પણ દેવો આવ્યા નહિ. આ પછી વિશ્વામિત્રએ મંત્રની મદદથી ત્રિશંકુને સ્વર્ગમાં મોકલવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી.
તેને સ્વર્ગ તરફ આવતો જોઈને ઈન્દ્રએ ગુસ્સામાં ત્રિશંકુને કહ્યું કે તેના ગુરુના શાપને કારણે તું સ્વર્ગમાં રહેવાને લાયક નથી. આના પર ત્રિશંકુ પૃથ્વી પર પરત પડવા લાગ્યો અને તે હવામાં લટકી ગયો. ત્યારે વિશ્વામિત્રએ તે જ જગ્યાએ મંત્રની મદદથી એક નવું સ્વર્ગ બનાવ્યું. જ્યારે ભગવાન ઇન્દ્રાદી વિશ્વામિત્ર પાસે આવ્યા ત્યારે વિશ્વામિત્રએ કહ્યું કે મારા દ્વારા બનાવવામાં આવેલ આ સ્વર્ગ કાયમ રહેશે.
