ગુજરાતમાં ચાલુ વર્ષે ચોમાસાએ એવું રૌદ્ર સ્વરૂપ ધારણ કર્યું છે કે સમગ્ર રાજ્યમાં જળબંબાકાર અને તબાહીના દ્રશ્યો સર્જાયા છે. સામાન્ય ચોમાસાને બદલે આ વખતે આકાશી આફત આવી હોય તેમ માત્ર 14 કલાકના ટૂંકા ગાળામાં જ રાજ્યના અનેક તાલુકાઓમાં 400 મિલીમીટર એટલે કે 16 ઈંચથી વધુ જેટલો ભારેથી અતિભારે વરસાદ ખાબક્યો છે. દક્ષિણ ગુજરાતથી લઈને મધ્ય ગુજરાત સુધી નદીઓ જળબંબાકાર છે, રસ્તાઓ તરબતર છે, ખેતરો બેટમાં ફેરવાઈ ગયા છે અને સામાન્ય જનજીવન સંપૂર્ણપણે અસ્તવ્યસ્ત થઈ ગયું છે.
અત્યંત ભારે વરસાદ પડ્યો
સરકારી અને હવામાન વિભાગના આંકડાઓ અનુસાર, નવસારીના ચીખલીમાં રેકોર્ડબ્રેક 451 મીમી (18 ઈંચ), અમદાવાદના ધોળકામાં 440 મીમી, ખેરગામમાં 431 મીમી, સુરતના ઉમરપાડામાં405 મીમી અને વલસાડના ઉમરગામમાં 365 મીમી વરસાદ નોંધાયો છે. આટલા ઓછા સમયમાં આટલો પ્રચંડ વરસાદ સામાન્ય ચોમાસાની શ્રેણીમાં આવતો નથી, પરંતુ આ એક આત્યંતિક આબોહવાકીય ઘટના છે.
અલ-નીનોનો ડર અને વાસ્તવિકતા વચ્ચેનો તફાવત
આ ભયાનક તબાહી વચ્ચે હવામાન નિષ્ણાતો, વિજ્ઞાનીઓ અને સોશિયલ મીડિયા પર એક ગંભીર વૈજ્ઞાનિક ચર્ચાએ જોર પકડ્યું છે. ચોમાસું શરૂ થવાના મહિનાઓ પહેલા દેશી-વિદેશી ફોરકાસ્ટર્સ, ભારતીય હવામાન વિભાગ અને અમેરિકી ક્લાઈમેટ મોડેલ્સે 'અલ-નીનો'નો ભારે હાઉ ઉભો કર્યો હતો. આંતરરાષ્ટ્રીય મોડેલ્સ રન કરીને આગાહી કરવામાં આવી હતી કે અલ-નીનોની અસરને કારણે ભારતમાં દુષ્કાળ પડશે અને વરસાદ સામાન્ય કરતાં ખૂબ ઓછો રહેશે.
વાસ્તવિકતા તેનાથી તદ્દન ઊંધી સાબિત થઈ
પરંતુ વાસ્તવિકતા તેનાથી તદ્દન ઊંધી સાબિત થઈ છે. વરસાદે માત્ર સરેરાશ જ નહીં, પરંતુ રેકોર્ડ તોડીને અતિવૃષ્ટિ સર્જી છે. તો પ્રશ્ન એ થાય છે કે હવામાન મોડેલ્સ અને વિજ્ઞાનીઓથી ક્યાં ભૂલ થઈ? વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે વિજ્ઞાનીઓએ પેસિફિક દશકીય દોલન (Pacific Decadal Oscillation - PDO) ના પ્રભાવને ગંભીરતાથી ન લીધો અને તેને અંડરએસ્ટીમેટ કર્યો. પરિણામે અલ-નીનોની આગાહીઓ ધૂળધાણી થઈ ગઈ.
શું છે આ પેસિફિક ડેકેડલ ઓસિલેશન (PDO)?
પેસિફિક ડેકેડલ ઓસિલેશન (PDO) એ પ્રશાંત મહાસાગર (Pacific Ocean) ના ઉત્તરીય ભાગમાં દરિયાઈ સપાટીના તાપમાન (Sea Surface Temperature) માં થતા લાંબા ગાળાના ફેરફારોની એક કુદરતી પેટર્ન છે. તે અલ-નીનો અને લા-નીના (ENSO) ની જેમ જ કામ કરે છે, પરંતુ બંને વચ્ચે સમયગાળાનો મોટો તફાવત છે.
PDOનું એક ચક્ર દાયકાઓ સુધી ચાલે છે
જ્યાં ENSO નો પ્રભાવ કેટલાક મહિનાઓથી લઈને મહત્તમ બે વર્ષ સુધીનો હોય છે, ત્યાં PDOનું એક ચક્ર દાયકાઓ સુધી – એટલે કે 20 થી 30 વર્ષ સુધી ચાલે છે. PDO ના મુખ્ય બે તબક્કા (Phases) હોય છે: પોઝિટિવ (Warm Phase) અને નેગેટિવ (Cool Phase)
PDO અત્યંત મજબૂત નેગેટિવ ફેઝમાં પ્રવેશ્યું
પોઝિટિવ ફેઝમાં ઉત્તર-પૂર્વ પ્રશાંત મહાસાગરના કિનારાનું પાણી ગરમ થાય છે, જ્યારે નેગેટિવ ફેઝમાં ઉત્તર-પૂર્વ તટીય વિસ્તારનું પાણી ઠંડુ રહે છે અને મધ્ય ભાગ પ્રમાણમાં ગરમ રહે છે. વર્ષ 2026માં, PDO અત્યંત મજબૂત નેગેટિવ ફેઝમાં પ્રવેશ્યું છે, જેનો ઈન્ડેક્સ -1.3 થી -1.6 ની આસપાસ નોંધાયો છે.
ભારતીય ચોમાસા અને ગુજરાત પર નેગેટિવ PDO ની અસર
આ ઓસિલેશન માત્ર દરિયાનું તાપમાન બદલતું નથી, પરંતુ પવનનું દબાણ, દિશા અને વૈશ્વિક વાતાવરણીય પરિભ્રમણ (ને અસર કરે છે. વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે જ્યારે પણ PDO નેગેટિવ ફેઝમાં હોય છે, ત્યારે તે ભારતીય ગ્રીષ્મકાલીન ચોમાસા ને અત્યંત મજબૂત બનાવે છે.
ભેજયુક્ત પવનોનો પ્રવાહ ભારત તરફ ખૂબ ઝડપથી ખેંચાયો
નેગેટિવ PDO ને કારણે અરબી સમુદ્ર અને હિંદ મહાસાગરમાંથી ભેજયુક્ત પવનોનો પ્રવાહ ભારત તરફ ખૂબ ઝડપથી ખેંચાઈ આવે છે. આ પરિસ્થિતિ ચોમાસાની ટ્રફને વધુ દક્ષિણ તરફ ધકેલે છે, જેના કારણે પશ્ચિમ ભારત અને ખાસ કરીને ગુજરાત પર અરબી સમુદ્રમાંથી સતત પ્રચંડ ભેજ ઘસી આવે છે.
નેગેટિવ PDO સમયે ભારતમાં અતિભારે વરસાદ નોંધાયો
ભૂતકાળના રેકોર્ડ્સ દર્શાવે છે કે જ્યારે પણ નેગેટિવ PDO નો સમયગાળો રહ્યો છે, ત્યારે ભારતમાં અતિભારે વરસાદ નોંધાયો છે. ગુજરાત જેવા પશ્ચિમ ભારતના રાજ્યો પર આ અસર સૌથી વધુ જોવા મળે છે. આ વખતે નેગેટિવ PDO ની તાકાત એટલી પ્રચંડ હતી કે તેણે અલ-નીનોની નબળી અસરને પણ પૂરી રીતે દબાવી દીધી
હવામાન મોડેલ્સ કેમ નિષ્ફળ ગયા?
આગાહીકારો અને હવામાન મોડેલ્સે મુખ્યત્વે ટૂંકા ગાળાના ડ્રાઈવર એટલે કે ENSO પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું. વિજ્ઞાનીઓ PDO ને યોગ્ય રીતે સમજી ન શક્યા તેના મુખ્ય ત્રણ કારણો છે:
ટાઇમ સ્કેલનો ફેરફાર: હવામાનની આગાહી કરનારા મોટાભાગના મોડેલ્સ સીઝનલ (મોસમી) ડેટા પર આધારિત હોય છે. ENSO જેવા શોર્ટ-ટર્મ ચક્ર મોડેલમાં સરળતાથી કેપ્ચર થાય છે, પરંતુ 20 કે 30 વર્ષ લાંબા PDO જેવા ડેકેડલ પેટર્નને સિમ્યુલેટ કરવામાં વર્તમાન મોડેલો હજુ પણ કાચા પડે છે.
ક્લાઈમેટ ચેન્જ અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ: વૈશ્વિક તાપમાનમાં વધારાને કારણે સમુદ્રના સપાટીના તાપમાનમાં અણધાર્યા ફેરફારો થઈ રહ્યા છે. ગ્લોબલ વોર્મિંગે નેગેટિવ PDO ના ફેઝને વધુ તીવ્ર બનાવી દીધો, જેની ગણતરી સિમ્યુલેશન મોડેલ્સ કરી શક્યા નહીં.
સ્થાનિક ભૌગોલિક પરિબળો: દક્ષિણ ગુજરાતના ચીખલી અને ઉમરગામ જેવા વિસ્તારો સમુદ્ર અને પહાડી માળખાની નજીક હોવાથી ત્યાં ઓગ્રાફિક લિફ્ટિંગ ની પ્રક્રિયા થાય છે. નેગેટિવ PDO માંથી મળતા અવિરત ભેજ અને સ્થાનિક ટોપોગ્રાફીના મિશ્રણે આ વિસ્તારોમાં 24 કલાકમાં 18 ઈંચ જેટલો અકલ્પનીય વરસાદ વરસાવી દીધો.
વૈશ્વિક આબોહવાકીય ફેરફારો
ગુજરાતમાં સર્જાયેલી આ જળ હોનારત માત્ર એક સ્થાનિક ઘટના નથી, પરંતુ તે વૈશ્વિક આબોહવાકીય ફેરફારો અને સમુદ્રી પ્રવાહોની જટિલતાનું પ્રત્યક્ષ ઉદાહરણ છે. હવે વૈજ્ઞાનિકો માટે પણ ચોમાસાની આગાહી કરતી વખતે માત્ર અલ-નીનો નહીં પરંતુ PDO જેવા મહાસાગરીય ચક્રોનો ગહન અભ્યાસ કરવો અનિવાર્ય બની ગયો છે.
આ પણ વાંચો : Monsoon 2026 : અમદાવાદમાં પૂરના પાણી ન ઓસરતાં મુખ્યમંત્રી લાલઘૂમ, અધિકારીઓનો ઉધડો લીધો, ‘શા માટે પાણી ભરાયા તેનો ખુલાસો કરો’
