આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) ને લઈને વિશ્વભરમાં ભારે ઉત્સાહ જોવા મળી રહ્યો છે, પરંતુ તેની સંભવિત જોખમો અંગેની ચર્ચા પણ એટલી જ ઝડપથી તીવ્ર બની રહી છે. માઈક્રોસોફ્ટના સહ-સ્થાપક બિલ ગેટ્સે હવે AI વિશે ચેતવણી આપી છે, જેનાથી આ ચર્ચાની ગંભીરતામાં વધુ વધારો થયો છે.
ગેટ્સે જણાવ્યું હતું કે AI એટલું શક્તિશાળી બની ગયું છે કે તેનો દુરુપયોગ એવી ઘટનાઓ તરફ દોરી શકે છે જેના પરિણામે એક અબજ જેટલા લોકોના મોત થઈ શકે છે. જોકે, તેમણે એવો દાવો નથી કર્યો કે AI અનિવાર્યપણે જાનહાનિનું આવું મોટું કારણ બનશે; પરંતુ તેમણે જણાવ્યું હતું કે જો AI ની વર્તમાન અને ભવિષ્યની ક્ષમતાઓ ખોટા હાથોમાં જાય, તો તે મોટા પાયે નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
NBC ના કાર્યક્રમ 'મીટ ધ પ્રેસ' (Meet the Press) માં ક્રિસ્ટન વેલ્કર સાથેની વાતચીત દરમિયાન, ગેટ્સને પૂછવામાં આવ્યું હતું કે શું AI માનવજાતનો નાશ કરવા જેટલું શક્તિશાળી બની શકે છે. તેમણે જવાબ આપ્યો કે AI ચોક્કસપણે એટલું શક્તિશાળી છે કે તે એવી ઘટનાઓને વેગ આપી શકે છે જેનાથી એક અબજ લોકોના મોત થઈ શકે.
ગેટ્સની ચિંતા માત્ર ફિલ્મોમાં જોવા મળતા એવા દૃશ્ય વિશે નથી જેમાં AI રોબોટ્સ મનુષ્યોની વિરુદ્ધ થઈ જાય છે. તેમનો મુખ્ય ડર એ છે કે મનુષ્યો પોતે જ વિનાશક હેતુઓ માટે AI નો ઉપયોગ કરી શકે છે; તેમણે ખાસ કરીને સાયબર હુમલા અને બાયો-ટેરરિઝમ (જૈવિક આતંકવાદ) જેવા જોખમો પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમના મતે, AI નો ઉપયોગ એવા સાયબર હુમલામાં થઈ શકે છે જે હોસ્પિટલો અથવા પાવર ગ્રીડ જેવી મહત્વપૂર્ણ સેવાઓને ઠપ્પ કરવાની ક્ષમતા ધરાવતા હોય. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, જોખમ એ નથી કે AI અચાનક પોતાની મેળે મનુષ્યો પર હુમલો કરવાનું નક્કી કરી લેશે, પરંતુ તે જોખમ એ ઝડપ અને વ્યાપનું છે જેના દ્વારા ખરાબ ઈરાદા ધરાવતા લોકો આ અત્યંત શક્તિશાળી AI સાધનોનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
વૈશ્વિક ટેક કંપનીઓ પણ AI વિશે શા માટે ચિંતિત છે?
ગેટ્સની આ ચેતવણી એવા સમયે આવી છે જ્યારે AI કંપનીઓની અંદરથી જ આ ટેક્નોલોજીના જોખમો વિશે ચેતવણીના અવાજો ઉઠી રહ્યા છે. 'એન્થ્રોપિક' (Anthropic) ના સીઈઓ ડેરિયો એમોડેઈએ પણ AI ના દુરુપયોગના જોખમો પર પ્રકાશ પાડ્યો છે અને ખાસ કરીને સાયબર હુમલા તથા બાયો-ટેરરિઝમ જેવા જોખમોનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. તાજેતરમાં, AI ઉદ્યોગની કેટલીક અગ્રણી હસ્તીઓએ વધુ મજબૂત સુરક્ષા પગલાં અને નિયમોની જરૂરિયાત વિશે પણ ચર્ચા કરી છે.
આ સમગ્ર ચર્ચાનો સૌથી રસપ્રદ પાસા એ છે કે AI વિકસાવતી કંપનીઓ પોતે જ હવે તેમની આંતરિક સુરક્ષા નીતિઓ પર સંપૂર્ણ નિર્ભર રહેવા અંગેના પ્રશ્નોનો સામનો કરી રહી છે. ગેટ્સ દલીલ કરે છે કે 'સ્વ-નિયમન' (self-regulation) જેમાં કંપનીઓ પોતે જ પોતાના નિયમો નક્કી કરે છે તે અપૂરતું છે. તેમના મતે, સરકારો, કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ અને રાજકીય નેતાઓએ પણ AI માટે જરૂરી સુરક્ષા અને દેખરેખના નિયમો નક્કી કરવા જોઈએ. શું આનો અર્થ એ છે કે AI (આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ) પર રોક લગાવવી જોઈએ?
ગેટ્સ AIની સંપૂર્ણ વિરુદ્ધ નથી; આ વાર્તાની બીજી અને વધુ રસપ્રદ બાજુ છે. તેમનું માનવું છે કે AI ભવિષ્યમાં આરોગ્યસંભાળ, શિક્ષણ અને કૃષિ જેવા ક્ષેત્રોમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન લાવી શકે છે. ગેટ્સની ચિંતા AIના ઉપયોગને નાબૂદ કરવાની નથી, પરંતુ એ સુનિશ્ચિત કરવાની છે કે તેનો વિકાસ એટલી ઝડપે ન થાય કે નુકસાન થયા પછી મનુષ્યો પાસે પ્રતિક્રિયા આપવા સિવાય બીજો કોઈ વિકલ્પ જ ન બચે.
સૌથી મોટો પ્રશ્ન: નિયમો કોણ નક્કી કરશે?
અમેરિકા અને ચીન વચ્ચે ચાલી રહેલી AI સ્પર્ધાની વચ્ચે વિશ્વની મોટી ટેક કંપનીઓ ઝડપથી આગળ વધી રહી છે. આવા માહોલમાં, કડક નિયમોની માંગ એક ચિંતા ઊભી કરે છે: શું સુરક્ષાના નામે AIના વિકાસની ગતિ ધીમી પડી શકે છે? ગેટ્સનું કહેવું છે કે જરૂરી સુરક્ષા પગલાંઓને કારણે AIની પ્રગતિ સંપૂર્ણપણે અટકવી ન જોઈએ. ઉદાહરણ તરીકે, તેમણે એવી દેખરેખ પ્રણાલીઓનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે જે એ જાણી શકે કે AIનો ઉપયોગ સાયબર હુમલા કે બાયો-ટેરરિઝમ (જૈવિક આતંકવાદ) માટે થઈ રહ્યો છે કે કેમ. તેમના મતે આ હાંસલ કરવા માટે AIના સમગ્ર વિકાસને અટકાવવાની જરૂર નથી.
AIનો વાસ્તવિક ખતરો કદાચ AI પોતે નથી, પરંતુ મનુષ્યો છે
AIનો પોતાનો કોઈ માનવીય ઈરાદો હોતો નથી, છતાં તેમાં માનવીય ક્ષમતાઓને અનેકગણી વધારવાની ક્ષમતા રહેલી છે. જો આ શક્તિ કોઈ ખોટી વ્યક્તિ, ગુનાહિત સંગઠન કે ખતરનાક નેટવર્કના હાથમાં આવી જાય તો વિનાશનું પ્રમાણ આજના ટેક્નોલોજીથી થતા નુકસાન કરતાં ઘણું વધારે હોઈ શકે છે. "એક અબજ લોકોના મૃત્યુ" અંગેનું બિલ ગેટ્સનું નિવેદન આ ગંભીર મુદ્દા તરફ નિર્દેશ કરે છે. આ કોઈ ચોક્કસ આગાહી નથી, પરંતુ AIના દુરુપયોગથી થઈ શકે તેવા સંભવિત નુકસાન વિશેની ચેતવણી છે. અને જેમ જેમ AI વધુ શક્તિશાળી બની રહ્યું છે, તેમ તેમ આ ચર્ચા માત્ર ટેક કંપનીઓ પૂરતી મર્યાદિત ન રહેતા સમગ્ર વિશ્વને અસર કરતો મુદ્દો બની રહી છે.
આ પણ વાંચો; Nidhi Tiwari: માત્ર 30 વર્ષની 'મિસ પ્રીટી ઈન્ડિયા'એ કરી આત્મહત્યા, નિધિ તિવારના હતા લાખો ફોલોઅર્સ