દુનિયાના અનેક દેશો હાલમાં વધતા સરકારી દેવા અને તેના પર લાગતા વ્યાજના બોજથી પરેશાન છે. અમેરિકા, ચીન અને જાપાન જેવા મોટા દેશો પર લાખો કરોડ રૂપિયાનું દેવું છે. બીજી તરફ, ફ્રાન્સમાં પણ ઉધાર લેવું મોંઘું થતાં આર્થિક દબાણ વધી રહ્યું છે. જ્યારે સરકારોએ દેવું ચૂકવવા માટે વધુ નાણાં ખર્ચવા પડે છે, ત્યારે તેની અસર સામાન્ય લોકો માટેની યોજનાઓ અને જરૂરી સેવાઓ પર પણ પડી શકે છે.
હકીકતમાં, સરકારો રસ્તા, રેલવે, હૉસ્પિટલ, શિક્ષણ અને સંરક્ષણ જેવાં કામો માટે ઘણી વખત ઉધાર લે છે. આ માટે સરકારી બોન્ડ જાહેર કરવામાં આવે છે, જેને બેન્કો, વીમા કંપનીઓ અને અન્ય રોકાણકારો ખરીદે છે. જોકે, જ્યારે વ્યાજના દર વધે છે, ત્યારે સરકારો માટે જૂનું દેવું ચૂકવવું અને નવું દેવું લેવું વધુ મોંઘું બને છે.
સરકારો આખરે દેવું શા માટે લે છે?
સરકારોને કરવેરા અને અન્ય સ્રોતોમાંથી આવક થાય છે, પરંતુ ઘણી વખત તેમનો ખર્ચ આવક કરતાં વધી જાય છે. આ તફાવતને પૂરો કરવા માટે સરકારો સરકારી બોન્ડ જાહેર કરીને રોકાણકારો પાસેથી નાણાં એકત્ર કરે છે. જોકે, ઘણી વખત સરકારો જૂનું દેવું ચૂકવવા માટે પણ નવું દેવું લે છે.
ઉદાહરણ તરીકે, જો સરકાર 100 રૂપિયાનો બોન્ડ જાહેર કરે અને કોઈ રોકાણકાર તેને ખરીદે, તો તે સરકારને 100 રૂપિયા ઉધાર આપે છે. જો આ બોન્ડ પર વાર્ષિક વ્યાજનો દર 2.5% હોય, તો સરકારે દર વર્ષે 2.50 રૂપિયા વ્યાજ ચૂકવવું પડશે. 10 વર્ષના બોન્ડ પર આ દરે કુલ 25 રૂપિયા વ્યાજ ચૂકવ્યા બાદ સરકારે નક્કી કરેલી શરતો મુજબ રોકાણકારને મૂળ રકમ એટલે કે 100 રૂપિયા પણ પરત આપવા પડશે.
દુનિયાના કયા દેશ પર કેટલું સરકારી દેવું છે?
આંકડા મુજબ, સરકારી દેવાના મામલે અમેરિકા સૌથી આગળ છે. ત્યાર બાદ ચીન અને જાપાનનો ક્રમ આવે છે. મુખ્ય દેશો પરના સરકારી દેવાની સ્થિતિ આ પ્રમાણે છે.
- અમેરિકા: 3,933 લાખ કરોડ રૂપિયા
- ચીન: 2,137.5 લાખ કરોડ રૂપિયા
- જાપાન: 826.5 લાખ કરોડ રૂપિયા
- બ્રિટન: 418 લાખ કરોડ રૂપિયા
- ફ્રાન્સ: 399 લાખ કરોડ રૂપિયા
- ઇટાલી: 351.5 લાખ કરોડ રૂપિયા
- જર્મની: 332.5 લાખ કરોડ રૂપિયા
- ભારત: 323 લાખ કરોડ રૂપિયા
- કેનેડા: 275.5 લાખ કરોડ રૂપિયા
ભારત પર કેટલા દેવાનો બોજ છે?
આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાં ભંડોળ (IMF)ના અંદાજ મુજબ, ભારતની કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોનું કુલ દેવું દેશના કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન (GDP)ના 83.4% જેટલું છે. એટલે કે, ભારત પર અંદાજે 323 લાખ કરોડ રૂપિયાનું સરકારી દેવું છે.
જોકે, કોઈ પણ દેશની આર્થિક સ્થિતિનો અંદાજ લગાવવા માટે માત્ર તેના પરના દેવાની કુલ રકમ જોવી પૂરતી નથી. તેના માટે એ પણ જોવું જરૂરી છે કે તે દેશની અર્થવ્યવસ્થા કેટલી મોટી છે અને સરકાર પોતાની આવકની સરખામણીમાં કેટલું દેવું લઈ રહી છે.
