નેપાળની દુર્ઘટનાએ યાદ અપાવ્યું છે કે પર્યાવરણીય સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં વિશાળ માળખાકીય સુવિધાઓનું નિર્માણ જોખમી હોઈ શકે છે.
મેગાપ્રોજેક્ટ્સ ઇકોલોજી માટે કેટલા જોખમી ?
નેપાળની ભોટે કોશી નદીના કાંઠે થયેલા વિનાશથી ચીનના કેટલાક મેગાપ્રોજેક્ટ્સ એશિયાના ઇકોલોજી માટે કેટલા જોખમી છે તેના પર નવો પ્રકાશ પડ્યો છે. આ નવીનતમ આપત્તિએ ભારતના લાંબા સમયથી ચાલતા પ્રશ્નને ઉજાગર કર્યો છે. જ્યારે એશિયાની સૌથી શક્તિશાળી નદીઓ અને સૌથી મહત્વાકાંક્ષી માળખાગત પ્રોજેક્ટ્સ વિશ્વના સૌથી સંવેદનશીલ અને ભૂકંપ-સંભવિત પ્રદેશોમાં સ્થિત છે.
ચેતવણીઓનો સામનો
ચીન આ વિસ્તારોમાં આવા અનેક પ્રોજેક્ટ્સ વિકસાવી રહ્યું છે. તિબેટમાં ચીનના હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સે નવા પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે, ખાસ કરીને યાર્લુંગ ત્સાંગપો પર પ્રસ્તાવિત પ્રોજેક્ટ, જે ભારતમાં પ્રવેશ્યા પછી, સિયાંગ અને પછી બ્રહ્મપુત્ર તરીકે ઓળખાય છે. ચીને છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં આવા અસંખ્ય પ્રોજેક્ટ્સ શરૂ કર્યા છે. આ પ્રોજેક્ટ્સ વીજળી, પરિવહન, જળ સુરક્ષા અને આર્થિક વિકાસનું વચન આપે છે, પરંતુ પ્રતિકૂળ અસરો વિશે ચેતવણીઓનો સામનો કરવો પડ્યો છે.
1. બ્રહ્મપુત્ર મેગા-ડેમ
ચીને જુલાઈ 2025માં યાર્લુંગ ત્સાંગપો હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટનું બાંધકામ ઔપચારિક રીતે શરૂ કર્યું છે. બેઇજિંગ કહે છે કે, આ પ્રોજેક્ટમાં આશરે 1.2 ટ્રિલિયન યુઆનના રોકાણ સાથે પાંચ કાસ્કેડ હાઇડ્રોપાવર સ્ટેશન હશે. આ પ્રોજેક્ટ ભારતીય સરહદની નજીક યાર્લુંગ ત્સાંગપોના નીચલા ભાગમાં આયોજિત છે. જ્યાં નદી અરુણાચલ પ્રદેશમાં સિયાંગ તરીકે ભારતમાં પ્રવેશ કરે છે. હિમાલયમાંથી વહે છે અને અંતે બ્રહ્મપુત્રમાં ફેરવાય છે.
2. સિચુઆન-તિબેટ રેલ્વે
તિબેટમાં ચીનની મહત્વાકાંક્ષાઓ ફક્ત બંધો સુધી મર્યાદિત નથી. સિચુઆન-તિબેટ રેલ્વે દેશના સૌથી જટિલ માળખાકીય પ્રોજેક્ટ્સમાંનો એક છે. સપ્ટેમ્બર 2020 માં, ચીનના રાષ્ટ્રીય વિકાસ અને સુધારણા પંચએ યાન-લિનઝી વિભાગને મંજૂરી આપી, જેનો ખર્ચ 319.8 અબજ યુઆન થવાનો અંદાજ છે. આ લાઇન 26 સ્ટેશનો સાથે 1,011 કિલોમીટર લાંબી હશે. જો કે, બાંધકામ ભૂકંપ ક્ષેત્રમાંથી પસાર થાય છે.
3. બૈહેતાન ડેમ પ્રોજેક્ટ
સિચુઆન અને યુનાન વચ્ચે જિન્શા નદી પર સ્થિત, બૈહેતાન પાસે 16 મિલિયન કિલોવોટ સુધીની સ્થાપિત ક્ષમતા છે, જે તેને થ્રી ગોર્જ્સ પછી વિશ્વનું બીજું સૌથી મોટું હાઇડ્રોપાવર સ્ટેશન બનાવે છે. તેના 16 જનરેટિંગ યુનિટમાંથી દરેકમાં એક મિલિયન કિલોવોટ સુધીની ક્ષમતા છે. પરંતુ વિશાળ જળાશયો ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય અસરો સાથે પણ આવે છે. આ જળાશયનો અભ્યાસ કરતા વૈજ્ઞાનિકોએ બંધ પાછળ સંગ્રહિત પાણીના વિશાળ જથ્થાને કારણે થતા તણાવ અને દબાણમાં ફેરફારને કારણે જળાશય દ્વારા થતા ભૂકંપની સંભાવનાની તપાસ કરી છે.
4. દક્ષિણ-થી-ઉત્તર પાણી ટ્રાન્સફર પ્રોજેક્ટ
દક્ષિણ-થી-ઉત્તર પાણી ડાયવર્ઝન પ્રોજેક્ટ એ ચીનની દેશના કુદરતી જળ ભૂગોળમાં મૂળભૂત ફેરફાર કરવાની ઇચ્છાનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. તેના મધ્ય માર્ગ પર બાંધકામ સત્તાવાર રીતે ડિસેમ્બર 2003 માં શરૂ થયું હતું અને ડિસેમ્બર 2014 માં ખુલ્યું હતું. આ વિસ્તૃત પ્રોજેક્ટ ચીનના પાણીથી સમૃદ્ધ દક્ષિણથી તેના પાણી-તણાવગ્રસ્ત ઉત્તરમાં વાર્ષિક આશરે 45 ઘન કિલોમીટર પાણી ટ્રાન્સફર કરવા માટે રચાયેલ છે.
5. ટાઇગર લીપિંગ ગોર્જ
યુનાનમાં ટાઇગર લીપિંગ ગોર્જ ડેમ પ્રોજેક્ટ એક એવો ડેમ છે જે ફરી સપાટી પર આવતો રહે છે. વર્ષોના વિવાદ પછી, પ્રસ્તાવિત હાઇડ્રોપાવર સ્ટેશન ફરી એકવાર ચર્ચામાં આવ્યું છે. આ પ્રોજેક્ટ યાંગ્ત્ઝે નદીના ઉપરના ભાગમાં આવેલા જિનશા નદી પર શ્રેણીબદ્ધ ડેમ વિકસાવવાની મોટી યોજનાનો એક ભાગ છે. ટીકાકારોએ ભૂસ્ખલન, ભૂકંપ, ઇકોલોજીકલ વિનાશ અને સમુદાયના વિસ્થાપન અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. મીડિયા અહેવાલો અનુસાર, ચીની ભૂસ્તરશાસ્ત્રી ફેન ઝિયાઓએ દલીલ કરી હતી કે આ પ્રોજેક્ટ ગંભીર ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય, પર્યાવરણીય અને સામાજિક ચિંતાઓ ઉભી કરે છે. તેણે એ પણ નોંધ્યું છે કે જ્યારે પ્રારંભિક અભ્યાસ વિચારણા હેઠળ હતો, ત્યારે લોંગપનને ચીની બાંધકામ પ્રોજેક્ટ તરીકે સમાવવામાં આવ્યો ન હતો.
6. થ્રી ગોર્જ્સ મેગા-ડેમ
થ્રી ગોર્જ્સ ચીની મેગા-પ્રોજેક્ટ્સના વર્તમાન યુગની પૂર્વે છે, પરંતુ ચેતવણીઓ હોવા છતાં, વિશાળ માળખાગત સુવિધાઓ માટે ચીનની ભૂખની કોઈપણ ચર્ચા તેના વિના અધૂરી છે. થ્રી ગોર્જ્સ પ્રોજેક્ટમાં મોટા પાયે વસ્તી વિસ્થાપન સામેલ હતું અને ભૂસ્ખલન, ભૂકંપ, જળાશયમાંથી કાંપ અને પર્યાવરણીય ફેરફારો વિશે ચર્ચા જગાવી હતી. વિશ્વ બેંકના ટેકનિકલ મૂલ્યાંકનમાં પ્રોજેક્ટ સાથે સંકળાયેલા વિસ્થાપન અને પુનર્વસનને બંધ સાથે સંકળાયેલી સમસ્યાઓમાંની એક તરીકે ઓળખવામાં આવી હતી. પાણીના પ્રવાહમાં નીચેના ભાગમાં ફેરફાર અને માછીમારી પરની અસરોનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.
આ પણ વાંચોઃ 12-13 સપ્ટેમ્બરે દિલ્હીમાં બ્રિક્સ સમિટ, ઈરાન-UAEના તણાવ વચ્ચે ભારત સામે ડિપ્લોમેટિક પડકાર