નેપાળ-ચીન સરહદ પાસે આવેલી ભયાનક પૂર અને ભૂસ્ખલનની ઘટનાએ તિબેટમાં થઈ રહેલા પર્યાવરણીય ફેરફારો અંગે ગંભીર સવાલો ઊભા કર્યા છે. રસુવાગઢી-કેરુંગ વિસ્તારમાં ભારે પૂર અને તબાહી જોવા મળી છે, જેમાં સેંકડો લોકોના મોત થયાના અહેવાલ છે. આ આપત્તિ વચ્ચે નિષ્ણાતો અને પર્યાવરણવિદો સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છે કે શું તિબેટમાં મોટા પાયે બાંધકામ અને પર્યાવરણમાં દખલને કારણે નેપાળ જેવા નીચાણવાળા હિમાલયી વિસ્તારો માટે જોખમ વધી શકે છે.
નાજુક હિમાલયી વિસ્તારમાં મોટા પાયે બાંધકામ
તિબેટ દુનિયાના સૌથી વધુ પર્યાવરણની દૃષ્ટિએ સંવેદનશીલ અને ભૂગર્ભીય રીતે સક્રિય વિસ્તારોમાંથી એક છે. અહીં મોટા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે. તેમાં હાઈડ્રો પાવર સુવિધાઓ, રસ્તા, રેલવે અને કોંક્રિટના અન્ય માળખાં સામેલ છે. ચીન યારલુન્ગ ત્સાંગપો નદી પર પણ મોટા હાઈડ્રો પાવર પ્રોજેક્ટ પર કામ કરી રહ્યું છે. તેમાં મેડોગ વિસ્તારમાં પ્રસ્તાવિત પ્રોજેક્ટ પણ સામેલ છે. આવા પ્રોજેક્ટમાં નદીની વ્યવસ્થા અને આસપાસના વિસ્તારોમાં મોટા ફેરફારો થાય છે. ટીકાકારોનું કહેવું છે કે પર્વતોના નાજુક વાતાવરણમાં મોટા પાયે બાંધકામથી કુદરતી પાણીના નિકાલની વ્યવસ્થા, ઢોળાવો અને ઈકોસિસ્ટમમાં ખલેલ પડી શકે છે. આ ચિંતા એવા વિસ્તારોમાં વધુ વધી જાય છે, જ્યાં ભૂકંપ, ભૂસ્ખલન અને ગ્લેશિયરની સ્થિતિમાં ઝડપથી ફેરફાર થવાનું જોખમ રહે છે.
ગ્લેશિયર અને હિમાલયી ઈકોસિસ્ટમ પર દબાણ
તિબેટના ઉચ્ચપ્રદેશમાં બરફ અને ગ્લેશિયરનો મોટો જથ્થો છે, જે સમગ્ર હિમાલયની પાણીની વ્યવસ્થાને અસર કરે છે. હવામાનમાં થઈ રહેલા ફેરફારોને કારણે આ વિસ્તારમાં ગ્લેશિયર અને ગ્લેશિયરથી બનેલા તળાવોમાં ઝડપથી ફેરફાર થઈ રહ્યો છે. હિમાલયી ઈકોસિસ્ટમ પર મોટા ડેમ, રેલવેનું વિસ્તરણ, રસ્તા અને મોટા પાયે ઊર્જા પ્રોજેક્ટની મળીને થતી અસરને લઈને પણ પર્યાવરણ સંબંધિત ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. જોકે હવામાનને કારણે ગ્લેશિયર સાથે જોડાયેલા જોખમો અને કોઈ ચોક્કસ ચીની પ્રોજેક્ટને કારણે જ ચોક્કસ પૂર આવ્યું હોવાના દાવા વચ્ચેનો તફાવત સમજવો જરૂરી છે. આવા કારણ અને પરિણામ વચ્ચેના સંબંધને સાબિત કરવા માટે વિગતવાર વૈજ્ઞાનિક તપાસ જરૂરી છે. સૌથી મોટી ચિંતા એ છે કે પહેલેથી જ નાજુક વિસ્તારમાં પર્યાવરણને થતી ખલેલને કારણે ભારે વરસાદ, ભૂસ્ખલન, નદીના માર્ગમાં અવરોધ અથવા ગ્લેશિયર સાથે જોડાયેલી ઘટનાના પરિણામો વધુ ગંભીર બની શકે છે.
ચીન તરફથી સમયસર ચેતવણી
નેપાળમાં આવેલી આપત્તિ સાથે જોડાયેલો બીજો મોટો મુદ્દો ચીન તરફથી પાણીના જોખમી પ્રવાહ અંગે માહિતી આપવામાં થયેલો કથિત વિલંબ છે. નેપાળના અહેવાલો અને નિષ્ણાતોએ સવાલ ઉઠાવ્યો છે કે કેરુંગ આસપાસ પૂર અથવા પાણીનું અસામાન્ય સ્તર વધવા અંગે નેપાળના અધિકારીઓને સમયસર માહિતી મળી હતી કે નહીં.
સમયસર ચેતવણીથી ટળી શકે મોટી આપત્તિ
હિમાલયમાં સમયસર ચેતવણી આપતી સિસ્ટમ ખૂબ જરૂરી છે. તેનું કારણ એ છે કે અચાનક પૂર અથવા ગ્લેશિયર સાથે જોડાયેલી ઘટના બને ત્યારે નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં રહેતા લોકોને સુરક્ષિત સ્થળે જવા માટે ખૂબ ઓછો સમય મળે છે. જો જોખમી રીતે પાણીનું સ્તર વધવાની સાચી માહિતી સમયસર આપવામાં આવી હોત, તો આપત્તિ વ્યવસ્થાપનના અધિકારીઓ લોકોને જોખમી નદીની ખીણો અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરથી દૂર લઈ જઈ શક્યા હોત. જોકે ચેતવણી ખરેખર રોકવામાં આવી હતી, તેમાં વિલંબ થયો હતો કે પછી તે તકનીકી રીતે ઉપલબ્ધ જ નહોતી, તે જાણવા માટે સત્તાવાર હાઈડ્રોલોજિકલ ડેટા, સંચારના રેકોર્ડ અને સેટેલાઈટ અવલોકનોના આધારે તપાસ જરૂરી છે.
ગ્લેશિયર વોટર બોમ્બ શું છે?
હિમાલયી વિસ્તારોમાં રહેતા લોકો સામેના સૌથી મોટા જોખમોમાંનું એક ગ્લેશિયર લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ છે. ગ્લેશિયર પીગળતા જાય તેમ બરફ, ખડકો અને કાટમાળથી બનેલા કુદરતી બંધ પાછળ પાણી એકઠું થઈ શકે છે. આ રીતે ગ્લેશિયર તળાવ બને છે. જો કુદરતી અવરોધ અચાનક તૂટી જાય, તો ખૂબ ઓછા સમયમાં મોટી માત્રામાં પાણી નીચાણ તરફ વહી શકે છે. આ જ કારણે આવતું પૂર પોતાની સાથે ખડકો, કાદવ અને કાટમાળ લઈ જઈ શકે છે. તેના માર્ગમાં આવતા પુલ, રસ્તા, ઇમારતો અને આખી વસાહતો નષ્ટ થઈ શકે છે. નેપાળ અને ઉત્તર ભારત તિબેટના ઉચ્ચપ્રદેશના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં આવેલા હોવાથી હિમાલયની નદીઓ અને ગ્લેશિયરમાં થતા મોટા ફેરફારોની અસર ચીનની સરહદથી ઘણું આગળ સુધી થઈ શકે છે.
આ પણ વાંચો-PM Narendra Modiએ દિગ્ગજ એક્ટર ઉત્તમ કુમારને આપી શ્રદ્ધાંજલિ, કહ્યું- 'હંમેશા લોકોના દિલ પર રાજ કરશે'
