1. સોમનાથ જ્યોતિર્લિંગ
સોમનાથ મંદિર હિન્દુ ધર્મના અનુયાયીઓ માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ મંદિર છે. આ 12 જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક છે. ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારના વેરાવળ બંદરમાં આવેલું છે. આ મંદિર વિશે એવું કહેવામાં આવે છે કે તેને ચંદ્રદેવે જાતે બનાવ્યું હતું.
2. મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગ
શ્રી મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગ આંધ્ર પ્રદેશમાં કૃષ્ણા નદીના કિનારે શ્રીશૈલમ પર્વત પર આવેલું છે. આ જ્યોતિર્લિંગને દક્ષિણનું કૈલાસ કહેવામાં આવે છે. હિન્દુ ધાર્મિક ગ્રંથોમાં આ જ્યોતિર્લિંગનો મહિમા વર્ણવવામાં આવ્યો છે. આ એક ખૂબ જ જૂનું મંદિર છે જે પથ્થરની ઊંચી દિવાલની મધ્યમાં આવેલું છે.
3. મહાકાલેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ
મહાકાલેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ મધ્ય પ્રદેશના ઉજ્જૈનમાં ક્ષિપ્રા નદીના કિનારે આવેલું છે. અહીં કુંભ મેળાનું પણ આયોજન કરવામાં આવે છે. 12 જ્યોતિર્લિંગોમાં મહાકાલેશ્વર જ્યોતિર્લિંગનું વિશેષ મહત્વ છે. મહાકાલ વિશે એવું કહેવામાં આવે છે કે તે પૃથ્વી પર એકમાત્ર માન્ય શિવલિંગ છે.
4. ઓમકારેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ
ઓમકારેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ એ ભગવાન શિવના બાર જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક છે. ઓમકારેશ્વર અથવા ઓમકારેશ્વર મંદિર મધ્ય પ્રદેશના ખંડવા જિલ્લામાં આવેલું છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ મંદિરમાં શિવના મહાન ભક્ત કુબેરે તપસ્યા કરી હતી અને શિવલિંગની સ્થાપના કરી હતી. તમામ 12 જ્યોતિર્લિંગોમાંથી, આ એકમાત્ર જ્યોતિર્લિંગ છે જ્યાં ભગવાન શિવ સૂવા માટે આવે છે.
5. કેદારનાથ જ્યોતિર્લિંગ
કેદારનાથ મંદિર ઉત્તરાખંડ રાજ્યના રૂદ્રપ્રયાગ જિલ્લામાં આવેલું છે, જે હિમાલયની ગોદમાં આવેલું છે. કેદારનાથ મંદિરના કપાટ એપ્રિલ મહિનામાં ખુલે છે અને નવેમ્બર મહિનામાં બંધ થાય છે. ધાર્મિક આસ્થાની સાથે આ મંદિર પોતાના રીતે ખુબ જ અદ્ભુત છે.
6. ભીમશંકર જ્યોતિર્લિંગ
ભીમાશંકર 12 મુખ્ય જ્યોતિર્લિંગોમાં છઠ્ઠા સ્થાને આવે છે. આ જ્યોતિર્લિંગને મોટેશ્વર મહાદેવ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ જ્યોતિર્લિંગના દર્શન કરવાથી વ્યક્તિના દરેક દુ:ખમાંથી મુક્તિ મળે છે. ભીમા નદી પણ અહીંથી નીકળે છે.
7. કાશી વિશ્વનાથ જ્યોતિર્લિંગ
કાશી વિશ્વનાથ મંદિર ભગવાન શિવના તમામ 12 જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક મહત્વપૂર્ણ મંદિર છે. આ મંદિર ઉત્તર પ્રદેશના વારાણસી જિલ્લામાં આવેલું છે. તેને વિશ્વેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. કાશી વિશ્વનાથ હિંદુ આસ્થાનું મહત્વનું કેન્દ્ર છે.
8. ત્ર્યંબકેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ
ત્ર્યંબકેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ મંદિર હિંદુઓ માટે એક મુખ્ય તીર્થસ્થાન છે. આ મંદિર સંપૂર્ણપણે ભગવાન શિવને સમર્પિત છે. આ મંદિર મહારાષ્ટ્રના ત્ર્યંબક ગામમાં આવેલું છે. 12 જ્યોતિર્લિંગમાંથી ત્ર્યંબકેશ્વરને આઠમું જ્યોતિર્લિંગ માનવામાં આવે છે. આ મંદિર પવિત્ર ગોદાવરી નદી પાસે છે.
9. વૈદ્યનાથ જ્યોતિર્લિંગ
પવિત્ર વૈદ્યનાથ શિવલિંગ, બાર જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક, ઝારખંડના દેવઘરમાં આવેલું છે. લોકો આ જગ્યાને બાબા બૈજનાથ ધામના નામથી પણ ઓળખે છે. એવું કહેવાય છે કે ભોલેનાથ અહીં આવનાર તમામ ભક્તોની મનોકામના પૂર્ણ કરે છે. તેથી આ શિવલિંગને 'કામના લિંગ' પણ કહેવામાં આવે છે.
10. નાગેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ
નાગેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ ગુજરાતના દ્વારકામાં આવેલું છે. શ્રાવણ માસમાં આ પ્રાચીન નાગેશ્વર શિવ મંદિરમાં સ્થાપિત શિવલિંગોની એક સાથે પૂજાનું વિશેષ મહત્વ છે. આ અદ્ભુત શિવલિંગોને જોવા અને પૂજા કરવા માટે દૂર-દૂરથી ભક્તો મંદિરમાં આવે છે. શ્રાવણનાં સોમવારે અહીં ભારે ભીડ હોય છે.
11. રામેશ્વરમ જ્યોતિર્લિંગ
તમિલનાડુના રામનાથપુરમમાં સ્થિત રામેશ્વરમ જ્યોતિર્લિંગ એક વિશેષ સ્થાન છે. અહીં સ્થાપિત શિવલિંગને બાર દ્વાદશ જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક માનવામાં આવે છે. કાશી જેટલું મહત્ત્વ ઉત્તરમાં છે, રામેશ્વરમ દક્ષિણમાં એટલું જ મહત્ત્વનું છે. આ સનાતન ધર્મના ચાર ધામોમાંથી એક છે. એવું માનવામાં આવે છે કે અહીં જ્યોતિર્લિંગ પર ગંગા જળ ચઢાવવાથી મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે.
12. ઘૃષ્ણેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ
મહારાષ્ટ્રના વેરુલ નામના ગામમાં ઘૃષ્ણેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ છે. આ જ્યોતિર્લિંગ ભગવાન શિવના 12 જ્યોતિર્લિંગોમાં સૌથી છેલ્લું માનવામાં આવે છે. પુરાણો અનુસાર ઘૃષ્ણેશ્વર મહાદેવના દર્શન કરવાથી વ્યક્તિને જીવનના દરેક સુખની પ્રાપ્તિ થાય છે. આ જ્યોતિર્લિંગને ઘૃષ્ણેશ્વર કહેવામાં આવે છે.
