- નવરાત્રિમાં દેવી દુર્ગાની 10 મહાવિદ્યાની પૂજા કરવામાં આવે છે
- સાધુ, સંન્યાસી, સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરનારા, તાંત્રિક વગેરે ગુપ્ત નવરાત્રિમાં કરે સાધના
- ગુપ્ત નવરાત્રિમાં તંત્ર સાધનાનું વિશેષ મહત્વ છે
19 જૂન સોમવારથી ગુપ્ત નવરાત્રિ શરૂ થઈ ગઇ છે અને આ નવરાત્રિમાં દેવી દુર્ગાની 10 મહાવિદ્યાની પૂજા કરવામાં આવે છે. વર્ષમાં ચાર નવરાત્રિ હોય છે. તેમાંથી બે જાહેર છે, જેમાં ગૃહસ્થ જીવનના લોકો પૂજા કરે છે અને બે ગુપ્ત સ્વરૂપમાં આવે છે, જેમાં સાધુ, સંન્યાસી, સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરનારા, તાંત્રિક વગેરે. ગુપ્ત નવરાત્રિમાં તંત્ર સાધનાનું વિશેષ મહત્વ છે અને તંત્ર શક્તિ અને સિદ્ધિઓ માટે દેવીના દસ મહાવિદ્યાની પૂજા કરવામાં આવે છે. દસ મહાવિદ્યાને આદિ શક્તિના અવતાર માનવામાં આવે છે અને તે વિવિધ દિશાઓની પ્રમુખ શક્તિઓ છે. તંત્ર ઉપાસકો આ દેવીઓની ગુપ્ત રીતે પૂજા કરે છે, તેથી તેને ગુપ્ત નવરાત્રિ કહેવામાં આવે છે.
આ દસ મહાવિદ્યાઓ છે
દસ મહાવિદ્યાઓમાં બે કુળ ગણવામાં આવે છે, જે કાલી કુળ અને શ્રીકુલ છે.
કાલી કુલ - માતા કાલી, માતા તારા અને માતા ભુવનેશ્વરી
શ્રીકુલ - મા બગલામુખી, મા કમલા, મા છિન્નમસ્તા, મા ત્રિપુર સુંદરી, મા ભૈરવી, મા માતંગી અને મા ધૂમાવતી
શિવ અને વિષ્ણુ તેમની પાસેથી જ શક્તિઓ મેળવે છે.
ભક્તો પોતાની રુચિ અને ભક્તિ અનુસાર કોઈપણ એક કુળની સાધના કરીને સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરે છે. આ દસ મહાવિદ્યાઓ સમગ્ર બ્રહ્માંડની શક્તિઓનો સ્ત્રોત છે. આને શક્તિ પણ કહેવાય છે. ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર દેવોના દેવ મહાદેવ પણ શક્તિ વગરના મૃત શરીર જેવા બની જાય છે. વિષ્ણુજીને પણ તેમની પાસેથી શક્તિઓ મળે છે અને તેઓ પણ શ્રી હરિના દસ અવતાર સાથે સંબંધિત છે. જેમ ભગવાન રામને તારા અને ભગવાન કૃષ્ણને કાલીનો અવતાર માનવામાં આવે છે.
ભગવાન વિષ્ણુના દસ અવતાર પણ મહાવિદ્યામાંથી જ માનવામાં આવે છે.
મહાવિદ્યા - વિષ્ણુના અવતાર
1- કાલી - કૃષ્ણ
2- તારા - મત્સ્ય
3- ષોડશી – પરશુરામ
4- ભુવનેશ્વરી – વામન
5- ત્રિપુરા ભૈરવી – બલરામ
6-છિન્નમસ્તા - નરસિંહ
7- ધૂમાવતી – વરાહ
8- બગલા - કુર્મ
9- માતંગી – રામ
10- કમલા - ભગવાન બુદ્ધ વિષ્ણુનો કલ્કી અવતાર દુર્ગાજીનો માનવામાં આવે છે.
આ રીતે 10 મહાવિદ્યાઓની ઉત્પત્તિ થઇ
દેવી ભાગવત પુરાણ અનુસાર, મહાવિદ્યાની ઉત્પત્તિ ભગવાન શિવ અને તેમની પત્ની સતી વચ્ચેના વિવાદને કારણે થઈ હતી. એકવાર દક્ષ પ્રજાપતિએ એક વિશાળ યજ્ઞનું આયોજન કર્યું હતું, જેમાં મહાદેવ અને સતી સિવાય તમામ દેવતાઓને આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું હતું. સતી તેના પિતાના યજ્ઞમાં જવા માટે મહાદેવને આગ્રહ કરવા લાગ્યા. મહાદેવે તેની વાત અવગણી. આના પર સતીએ પોતાને ભયાનક સ્વરૂપ (મહાકાળીના અવતાર) માં પરિવર્તિત કર્યા, જેને જોઈને ભગવાન શિવ ભાગવા લાગ્યા. પતિને ડરતા જોઈને માતા સતીએ તેમને રોકવા માંડ્યા. જે દિશામાં ભગવાન શિવ દોડવા લાગ્યા ત્યાં માતાના અન્ય દેવતા પ્રગટ થયા અને તેમને રોક્યા. આ રીતે માતાએ દસ દિશાઓમાં દસ રૂપ ધારણ કર્યા, તે દસ સ્વરૂપોને દસ મહાવિદ્યા કહે છે. આ કારણે ભગવાન શિવે માતા સતીને જવા દીધા. ત્યાં પહોંચ્યા પછી માતા સતી અને દક્ષ પ્રજાપતિના પિતા વચ્ચે વિવાદ થયો. દક્ષ પ્રજાપતિએ શિવની નિંદા કરી અને પછી યજ્ઞ કુંડમાં પોતાના પ્રાણની આહુતિ આપી.
