- દેશનું બજેટ ખૂબ જ ગુપ્ત દસ્તાવેજ છે અને તેને કડક સુરક્ષા હેઠળ રાખવામાં આવે છે
- સંસદમાં બજેટ રજૂ થવાના 10 દિવસ પહેલા કર્મચારીઓ નાણા મંત્રાલયમાં સંપૂર્ણ રીતે કેદ થયા
- નાણા મંત્રાલયમાં પ્રવેશ અને બહાર નીકળવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ
નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માટે પૂરક બજેટ માટે માત્ર ચાર દિવસ બાકી છે અને નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણ તેને 23 જુલાઈએ સંસદમાં રજૂ કરશે. નાણામંત્રી તરીકે તેઓ સતત સાતમું બજેટ રજૂ કરશે. હલવા સેરેમની સાથે એ વાતની પુષ્ટિ થઈ ગઈ છે કે બજેટ સંપૂર્ણપણે તૈયાર છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે બજેટ ડોક્યુમેન્ટ શું છે અને તે કેવી રીતે અને ક્યાં તૈયાર થાય છે?
બજેટ બનાવનારાઓને 10 દિવસની જેલ
દેશનું બજેટ ખૂબ જ ગોપનીય હોય છે અને આ ડોક્યુમેન્ટ તૈયાર કરતી વખતે તેમાં સામેલ અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓ ચુસ્ત બંદોબસ્તમાં રહે છે. ખાસ વાત એ છે કે સંસદમાં બજેટ રજૂ થવાના 10 દિવસ પહેલા આ અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓ દુનિયાથી ડિસ્કનેક્ટ થઈ જાય છે. આ લોકો 10 દિવસ સુધી પોતાના ઘર કે આખી દુનિયાથી અજાણ રહે છે. અત્યારે નાણા મંત્રાલયના નોર્થ બ્લોકમાં લોકડાઉન જેવું છે. જો આપણે આ દિવસોને મિનિટમાં ફેરવીએ અને ઉમેરીએ તો તે 14,400 મિનિટ બને છે. એટલે કે જે અધિકારીઓ બજેટને અંતિમ સ્વરૂપ આપે છે તેઓ 14,400 મિનિટ સુધી કેદમાં રહે છે. બજેટની તૈયારી દરમિયાન નાણામંત્રીના ખૂબ જ વરિષ્ઠ અને વિશ્વાસુ અધિકારીઓને જ ઘરે જવા દેવામાં આવે છે.
બીમાર હોય તો હોસ્પિટલમાં જઈ શકાય?
બજેટની સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને તેના મહત્વનો અંદાજો એ વાત પરથી પણ લગાવી શકાય છે કે આ 10 દિવસોમાં નાણા મંત્રાલયના, જો કોઈ અધિકારી અને કર્મચારી બીમાર પડે છે તો તેને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવાની પણ મંજૂરી નથી. તેમને આરોગ્ય સુવિધાઓ આપવા માટે તબીબોની ટીમ તૈનાત છે.
આ એટલા માટે છે કે જો કોઈ કર્મચારી બીમાર પડે તો તેને સ્થળ પર જ તબીબી સુવિધા પૂરી પાડી શકાય. આ એ હકીકતનું ઉદાહરણ છે કે દેશનું બજેટ તૈયાર કરવું એ સરળ કાર્ય નથી, પરંતુ દરેક વિગત પર અત્યંત સાવધાની સાથે નજર રાખવામાં આવે છે, જેથી દેશના બજેટને લગતી માહિતી સંપૂર્ણ રીતે ગોપનીય રહે.
પ્રવેશ અને બહાર નીકળવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ
બજેટ ડોક્યુમેન્ટ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ ડોક્યુમેન્ટ છે અને તેની તૈયારીથી લઈને પ્રિન્ટિંગ સુધી તે કડક સુરક્ષા હેઠળ છે. દર વર્ષે બજેટ બનાવતા પહેલા પણ નોર્થ બ્લોકમાં આવેલી મંત્રાલયની ઓફિસમાં બહારના લોકો અને મીડિયાના પ્રવેશ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ છે. ઓફિશિયલ સિક્રેટ એક્ટ મુજબ, બજેટ ડોક્યુમેન્ટ સંસદમાં રજૂ ન થાય ત્યાં સુધી એક પ્રકારનું ગુપ્ત ડોક્યુમેન્ટ છે. જો બજેટ સંબંધિત કોઈપણ માહિતી લીક થશે તો તેના માટે જવાબદારો સામે કડક કાર્યવાહી થઈ શકે છે. તેથી બજેટ સંસદમાં રજૂ ન થાય ત્યાં સુધી લોકોથી છુપાવવામાં આવે છે.
પ્રિન્ટીંગ નોર્થ બ્લોકમાં જ થાય છે
બજેટના ઈતિહાસ પર નજર કરીએ તો વર્ષ 1950 સુધી બજેટ ડોક્યુમેન્ટ રાષ્ટ્રપતિ ભવન સ્થિત પ્રેસમાં છપાતા હતા, પરંતુ એક વખત બજેટનો કેટલોક ભાગ ત્યાંથી લીક થઈ ગયો હતો, ત્યારબાદ તે અહીં મિન્ટો રોડ સ્થિતસરકારી પ્રેસમાં છપાવવા લાગ્યો હતો. પરંતુ, પાછળથી વર્ષ 1980 થી, નોર્થ બ્લોક સ્થિત પ્રેસમાં બજેટ છાપવાનું શરૂ થયું. એક બ્લુ શીટ બજેટ તૈયાર કરતા પહેલા તૈયાર કરવામાં આવે છે, જેમાં મુખ્ય આર્થિક ડેટા રાખવામાં આવે છે. તેના આધારે જ બજેટ તૈયાર કરવામાં આવે છે. નાણામંત્રી પણ આ બજેટ શીટ બહાર કાઢી શકતા નથી અને તેની સમગ્ર જવાબદારી મંત્રાલયના સંયુક્ત સચિવ પાસે હોય છે.
પ્રસ્તુતિના 10 દિવસ પહેલા પ્રિન્ટિંગ શરૂ થાય છે
નાણા મંત્રાલયના ભોંયરામાં સ્થિત પ્રિન્ટિંગ પ્રેસમાં સંસદમાં બજેટ રજૂ થાય તેના 10 દિવસ પહેલા છપાય છે. આ એટલું ગોપનીય કામ છે કે તેની સાથે જોડાયેલા અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓ 10 દિવસ સુધી દુનિયાથી દૂર થઈ જાય છે. આ કામ સાથે જોડાયેલા 100 જેટલા અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓને ઘરે પણ જવા દેવામાં આવતા નથી. આ સમય દરમિયાન, જો કોઈ મુલાકાતીનું આવવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ હોય, તો તેને સુરક્ષા કર્મચારીઓની દેખરેખ હેઠળ અંદર મોકલવામાં આવે છે. આ દરમિયાન મોબાઈલ નેટવર્ક સંપૂર્ણપણે બંધ રહે છે અને ટેલિકોમ્યુનિકેશન માટે માત્ર લેન્ડલાઈનનો ઉપયોગ થાય છે.
કર્મચારીઓ વ્યક્તિગત ઈ-મેલનો ઉપયોગ કરી શકતા નથી
આ બજેટ છાપવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન નાણા મંત્રાલયમાં મીડિયા સહિત કોઈપણ પ્રકારની વ્યક્તિના પ્રવેશ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ છે, જ્યારે મંત્રાલયના કર્મચારીઓ પણ ઓફિસ સિસ્ટમ પર વ્યક્તિગત ઈ-મેલનો ઉપયોગ કરી શકતા નથી. CISF સિવાય દિલ્હી પોલીસ અને ગુપ્તચર વિભાગના અધિકારીઓ નોર્થ બ્લોકના પ્રવેશ અને બહાર નીકળવાના દરવાજા પર તૈનાત છે. બજેટ બનાવતા અધિકારીઓને મળવા જનારા લોકો પર આ લોકો નજર રાખે છે.
