તાજેતરમાં આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ (IMF) દ્વારા પાકિસ્તાન માટે $1.32 બિલિયન (અંદાજે ₹11,322 કરોડ) ના નવા સહાય પેકેજને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આ નિર્ણય બાદ અનેક લોકોના મનમાં પ્રશ્ન થાય છે કે, જે સંસ્થા વિશ્વના અનેક દેશોને અબજો ડોલરની લોન આપે છે, તેની પાસે આટલું ભંડોળ આવે છે ક્યાંથી? IMF કોઈ સામાન્ય બેંક નથી, પરંતુ તેના ભંડોળના સ્ત્રોતો ખૂબ જ વ્યવસ્થિત અને બહુસ્તરીય છે.
સભ્ય ક્વોટા: ભંડોળનો મુખ્ય સ્ત્રોત
IMF ના ખજાનાનો સૌથી મોટો હિસ્સો તેના 191 સભ્ય દેશો દ્વારા આપવામાં આવતા 'ક્વોટા' માંથી આવે છે. દરેક દેશે પોતાની અર્થવ્યવસ્થાના કદ અને વૈશ્વિક મહત્વના આધારે એક નિશ્ચિત સભ્યપદ ફી ચૂકવવી પડે છે. આ ક્વોટા માત્ર સંસ્થાને પૈસા જ નથી આપતો, પરંતુ IMF માં તે દેશની મતદાન શક્તિ પણ નક્કી કરે છે. અમેરિકા અને ચીન જેવા મોટા અર્થતંત્રોનો ક્વોટા સૌથી વધુ હોય છે.
ધિરાણ પર વ્યાજની આવક
IMF જ્યારે કોઈ જરૂરિયાતમંદ દેશને લોન આપે છે, ત્યારે તે મફતમાં હોતી નથી. સંસ્થા આ લોન પર વ્યાજ વસૂલ કરે છે. આ વ્યાજની આવક IMF ના વહીવટી ખર્ચાઓને પહોંચી વળવા અને નાણાકીય સ્થિરતા જાળવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. વ્યાજ દર દેશની આર્થિક સ્થિતિ અને લોનના પ્રકાર પર નિર્ભર હોય છે.
કટોકટી માટેની ખાસ વ્યવસ્થાઓ
જ્યારે વૈશ્વિક મંદી કે આર્થિક કટોકટી જેવી સ્થિતિમાં સભ્ય દેશોનો ક્વોટા ઓછો પડે, ત્યારે IMF 'ઉધાર લેવાની નવી વ્યવસ્થા'નો ઉપયોગ કરે છે. આ અંતર્ગત તે આર્થિક રીતે સધ્ધર દેશો પાસેથી ઉધાર લઈ શકે છે. આ ઉપરાંત, 'દ્વિપક્ષીય ઉધાર કરાર' દ્વારા પણ કામચલાઉ ધોરણે ભંડોળ એકત્ર કરવામાં આવે છે.
લોન આપવાના ત્રણ ફોર્મેટ
IMF કોઈપણ દેશને સીધા પૈસા નથી આપતું, પરંતુ તેના સંકટના સ્વરૂપ મુજબ ત્રણ ફોર્મેટમાં લોન આપે છે:
રેપિડ ફાઇનાન્સિંગ એરેન્જમેન્ટ: તાત્કાલિક જરૂરિયાત માટે.
એક્સટેન્ડેડ ફંડ ફેસિલિટી: લાંબા ગાળાના આર્થિક સુધારા માટે.
સ્ટેન્ડબાય એરેન્જમેન્ટ્સ: ટૂંકા ગાળાની ચુકવણી સંતુલન સમસ્યાઓ માટે.
સ્થાપનાનો હેતુ અને નિરીક્ષણ
1944 માં સ્થાપિત આ સંસ્થાનો મુખ્ય હેતુ વિશ્વને 1930 જેવી મહામંદીથી બચાવવાનો હતો. IMF માત્ર લોન આપતી સંસ્થા નથી, પરંતુ તે દરેક સભ્ય દેશની આર્થિક નીતિઓ પર દેખરેખ રાખતા 'ચોકીદાર' તરીકે પણ કાર્ય કરે છે. તે સુનિશ્ચિત કરે છે કે વિશ્વનો વેપાર અવરોધાય નહીં અને નાણાકીય સ્થિરતા જળવાઈ રહે. લોન લેનારા દેશે IMF ની કડક આર્થિક શરતોનું પાલન કરવું અનિવાર્ય હોય છે, જે તેમના દેશના આર્થિક માળખાને સુધારવામાં મદદરૂપ થાય છે.
આ પણ વાંચોઃ Mobile વાપરતા લોકો સાવધાન! આ 4 જગ્યાએ ફોન રાખવો પડી શકે છે ભારે
