દેશમાં ગ્રીન ટ્રાન્સપોર્ટેશન અને પર્યાવરણ અનુકૂળ પરિવહનને વેગ આપવા માટે ભારતીય રેલવેએ એક મોટી અને ઐતિહાસિક સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે. 17 જુલાઈના રોજ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા હરિયાણાના જીંદ-સોનીપત રેલવે સેક્શન પર દેશની સૌપ્રથમ હાઇડ્રોજન ઇંધણથી ચાલતી ટ્રેનને લીલી ઝંડી બતાવીને પ્રસ્થાન કરાવવામાં આવ્યું છે. કેન્દ્ર સરકારના નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન હેઠળ આ પ્રોજેક્ટને ભારતીય રેલવે માટે એક મોટો માઇલસ્ટોન માનવામાં આવી રહ્યો છે, જે રેલવે સફરને સંપૂર્ણપણે પ્રદૂષણમુક્ત બનાવશે.
ડીઝલ-વીજળીના બદલે પાણીની વરાળ છોડશે આ ટ્રેન
આ ટ્રેનની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે, તે પરંપરાગત ડીઝલ કે ઓવરહેડ વીજળીના વાયર વગર ચાલશે. આ ટ્રેનની છત પર ખાસ હાઇડ્રોજન ટેન્ક બનાવવામાં આવી છે. વાતાવરણમાંથી ઓક્સિજન લઈને ટ્રેનમાં રહેલા હાઇડ્રોજન ફ્યુઅલ સેલમાં એક રાસાયણિક પ્રક્રિયા થાય છે, જેનાથી વીજળી ઉત્પન્ન થાય છે અને ટ્રેનની ઇલેક્ટ્રિક મોટર કામ કરે છે. આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં કોઈ ઝેરી ધુમાડો કે કાર્બનનું ઉત્સર્જન થતું નથી, પરંતુ માત્ર શુદ્ધ પાણી અને ગરમ વરાળ જ બહાર નીકળે છે. આથી આ ટ્રેન દોડવા દરમિયાન પ્રદૂષણનું સ્તર બિલકુલ શૂન્ય રહેશે.
ભારતીય હાઇડ્રોજન ટ્રેનની મુખ્ય વિશેષતાઓ
વિશાળ ક્ષમતા: આ ટ્રેન બ્રોડ ગેજ ટ્રેક પર દોડનારી વિશ્વની સૌથી લાંબી હાઇડ્રોજન ટ્રેનોમાંની એક છે.
કોચની સંખ્યા: ટ્રેનમાં કુલ 10 કોચ રાખવામાં આવ્યા છે, જેમાં 2 ડ્રાઇવિંગ પાવર કાર અને 8 પેસેન્જર કોચનો સમાવેશ થાય છે.
પાવર કેપેસિટી : ટ્રેનની કુલ શક્તિ 2400 કિલોવોટ છે, જેમાં બંને પાવર કાર 1200-1200 kW ની ક્ષમતા ધરાવે છે.
સ્પેશિયલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર : ટ્રેનમાં ઇંધણ ભરવા માટે હરિયાણાના જીંદમાં એક આધુનિક કમ્પ્રેસ્ડ હાઇડ્રોજન સ્ટોરેજ અને રિફ્યુઅલિંગ સુવિધા ઊભી કરવામાં આવી છે. કોઈપણ ટેકનિકલ ખામી સમયે કામગીરી ન અટકે તે માટે સ્ટેન્ડબાય કમ્પ્રેસર યુનિટ પણ તૈનાત કરાયું છે.
આ ભારતીય ટ્રેનની ક્ષમતા વિશ્વની ટ્રેન કરતા બે ગણી
ભારતીય રેલવે દ્વારા દેશમાં 1200 હોર્સપાવર (એચપી)ની ક્ષમતા ધરાવતી અત્યંત શક્તિશાળી હાઇડ્રોજન ટ્રેન વિકસિત કરવામાં આવી રહી છે. આ ટ્રેનની શક્તિ યુરોપ અને વિશ્વના અન્ય દેશોમાં હાલમાં દોડતી 600 હોર્સપાવરની સામાન્ય હાઇડ્રોજન ટ્રેનો કરતાં બમણી એટલે કે બે ગણી છે. આટલી શક્તિશાળી અને આધુનિક ટ્રેન બનાવવા પાછળનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભારતની વિશાળ વસ્તીને ધ્યાનમાં રાખીને તેમને લાવવા-લઇ જવા માટેની મજબૂત પરિવહન વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો અને આ ટ્રેનોને લાંબા અંતરના રૂટ પર સફળતાપૂર્વક ચલાવવાનો છે.
110 કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઝડપે ટ્રેન ચાલે છે
આ ગ્રીન ટ્રેનની ટેકનિકલ ડિઝાઇનની વાત કરીએ તો, ભારતીય હાઇડ્રોજન ટ્રેનમાં બે ડબ્બાઓ (કોચ)ની છત પર ખાસ પ્રકારનું હાઇડ્રોજન ગેસ સ્ટોરેજ ઊભું કરવામાં આવ્યું છે, જે ટ્રેનની ફ્યુઅલ સિસ્ટમને સતત ઇંધણ પૂરું પાડે છે. આ ઇકો-ફ્રેન્ડલી ટ્રેનની ઝડપ પણ પ્રભાવશાળી છે, જે પાટા પર 110 કિલોમીટર પ્રતિ કલાક સુધીની તેજ રફતાર પકડી શકવા માટે સંપૂર્ણ સક્ષમ છે. સમગ્રપણે જોતાં, આ પોસ્ટર સ્પષ્ટ કરે છે કે, ભારત ખૂબ જ મોટા પાયે અને ઉચ્ચ તકનીકી ક્ષમતા સાથે રેલવે ક્ષેત્રે સ્વચ્છ ઇંધણ આધારિત ગ્રીન ક્રાંતિ લાવવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.
શા માટે આ ટ્રેન ડીઝલ અને બેટરી કરતા ચડિયાતી છે?
રેલવે પ્રશાસનના જણાવ્યા મુજબ, પરંપરાગત ડીઝલ એન્જિનો ભારે અવાજ અને વાયુ પ્રદૂષણ ફેલાવે છે, જ્યારે હાઇડ્રોજન ટ્રેન એકદમ શાંત ચાલે છે. બીજી તરફ, બેટરીથી ચાલતી ટ્રેનોને ચાર્જ થવામાં કલાકોનો સમય લાગે છે અને તેની રેન્જ ટૂંકી હોય છે. તેની સરખામણીએ હાઇડ્રોજન ટ્રેન માત્ર 20 થી 30 મિનિટમાં રિફ્યુઅલ થઈ જાય છે અને એકવાર ઇંધણ ભર્યા પછી 600 થી 1 હજાર કિલોમીટર સુધીનું લાંબું અંતર કાપી શકે છે. પહાડી અને અંતરિયાળ વિસ્તારો જ્યાં વીજળીની લાઈનો નાખવી અશક્ય છે, ત્યાં આ ટ્રેન આશીર્વાદરૂપ સાબિત થશે.
સુરક્ષાના આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો
હાઇડ્રોજન અત્યંત જ્વલનશીલ વાયુ હોવા છતાં આ ટ્રેનને સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત બનાવવામાં આવી છે. તેમાં ઉચ્ચ દબાણ સહન કરી શકે તેવી મજબૂત ટેન્કો, સેન્સિટિવ લીકેજ સેન્સર્સ અને ઇમરજન્સી સમયે સેકન્ડના ભાગમાં સપ્લાય બંધ કરી દે તેવી ઓટોમેટિક શટડાઉન સિસ્ટમ લગાવવામાં આવી છે.
વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની મજબૂત દાવેદારી
અત્યાર સુધી વિશ્વમાં જર્મની, ફ્રાન્સ અને ચીન જેવા દેશો જ હાઇડ્રોજન ટ્રેન ટેકનોલોજી પર સફળતાપૂર્વક કામ કરી રહ્યા છે. હવે ભારત પણ આ એક્સક્લુઝિવ ગ્લોબલ ક્લબમાં સામેલ થઈ ગયું છે. ભારત સરકારે 2-70 સુધીમાં ‘નેટ-ઝીરો કાર્બન ઉત્સર્જન’નું જે લક્ષ્ય રાખ્યું છે, તેને પૂર્ણ કરવામાં આ ગ્રીન ટ્રેન માઇલસ્ટોન સાબિત થશે અને દેશની આયાતી ડીઝલ પરની નિર્ભરતામાં મોટો ઘટાડો લાવશે.
આ પણ વાંચો : Sandesh Indepth : ચોમાસું ખોટકાયું, ગુજરાતમાં ગત વર્ષ કરતાં અડધો જ વરસાદ; 24.64% સાથે ખેડૂતો ચિંતિત, જળસંકટની ભીતિ!
