ભારતે અવકાશ વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રમાં વધુ એક ઐતિહાસિક સિદ્ધિ હાંસલ કરી છે. અત્યાર સુધી અવકાશમાં ઉપગ્રહો મોકલવાની મુખ્ય જવાબદારી ભારતીય અવકાશ સંસ્થા (ISRO) નિભાવતી હતી, પરંતુ હવે ખાનગી ક્ષેત્રે પણ ભારતને નવી ઊંચાઈએ પહોંચાડ્યું છે. હૈદરાબાદ સ્થિત ખાનગી કંપની સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસ દ્વારા સંપૂર્ણપણે વિકસાવવામાં આવેલા ભારતના પ્રથમ પ્રાઇવેટ ઓર્બિટલ-ક્લાસ રૉકેટ 'વિક્રમ-1'નું શ્રીહરિકોટાના સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટરથી સફળ પ્રક્ષેપણ કરવામાં આવ્યું છે. આ સફળતા માત્ર એક રૉકેટ લોન્ચ નથી, પરંતુ ભારતના સ્પેસ ઇકોસિસ્ટમમાં નવા યુગની શરૂઆત છે. આ સાથે ભારત દુનિયાનો એવો ત્રીજો દેશ બન્યો છે, જ્યાં ખાનગી કંપની પોતાની ડિઝાઇન, ટેક્નોલોજી અને વિકાસના આધારે ઓર્બિટલ રૉકેટ લોન્ચ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
પ્રથમ ખાનગી ઓર્બિટલ રૉકેટ 'વિક્રમ-1' સફળતાપૂર્વક અવકાશમાં પહોંચ્યું
આજે જ્યારે ભારતનું પ્રથમ ખાનગી ઓર્બિટલ રૉકેટ 'વિક્રમ-1' સફળતાપૂર્વક અવકાશમાં પહોંચ્યું છે, ત્યારે કદાચ બહુ ઓછા લોકોને યાદ હશે કે ભારતના અવકાશ કાર્યક્રમની શરૂઆત કેટલી સાદગીભરી હતી. આજે જે દેશ દુનિયાને અત્યાધુનિક લોન્ચ વ્હીકલ, ચંદ્રયાન, મંગળયાન અને હવે ખાનગી સ્પેસ લોન્ચિંગની ક્ષમતા બતાવી રહ્યો છે, એ જ દેશે એક સમય એવો પણ જોયો હતો જ્યારે રૉકેટના ભાગો સાયકલ અને બળદગાડા પર લઈ જવામાં આવતા હતા.
સપનાની શરૂઆત એક નાનકડા ચર્ચથી...
વર્ષ 1962માં ભારતે અવકાશ સંશોધનની શરૂઆત કરી. તે સમયે ન તો અદ્યતન લોન્ચ પેડ હતા, ન તો આધુનિક પ્રયોગશાળાઓ અને ન તો કરોડો રૂપિયાના બજેટ. કેરળના દરિયાકાંઠે આવેલા થુંબા ગામમાં એક નાનકડા ચર્ચને સંશોધન કેન્દ્રમાં ફેરવવામાં આવ્યો. ચર્ચનું પ્રાર્થના ગૃહ લેબોરેટરી બન્યું, બિશપનું ઘર ઓફિસ બન્યું અને નજીકની શેડમાં વૈજ્ઞાનિકો દિવસ-રાત મહેનત કરવા લાગ્યા.
જ્યારે સાયકલ પર પહોંચતા હતા રૉકેટના ભાગો
તે દિવસોમાં ભારત પાસે ભારે વાહનો પણ નહોતા. રૉકેટના નાના-નાના ભાગો વૈજ્ઞાનિકો પોતાના હાથેથી સાયકલ પર બાંધીને લોન્ચિંગ સાઇટ સુધી લઈ જતા હતા. ભારે સાધનો અને ઇંધણના ટાંકાઓ બળદગાડામાં મૂકીને પહોંચાડવામાં આવતા. આ દૃશ્યો આજે પણ ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમની સૌથી પ્રેરણાદાયક યાદોમાં ગણાય છે. દુનિયા કદાચ ભારતને ગરીબ દેશ માનતી હતી, પરંતુ ભારતીય વૈજ્ઞાનિકો પાસે વિશ્વ જીતવાનું સ્વપ્ન હતું. ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમના પિતા ગણાતા ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ માનતા હતા કે અવકાશ ટેક્નોલોજી માત્ર વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગ માટે નહીં, પરંતુ સામાન્ય લોકોના જીવનમાં પરિવર્તન લાવવા માટે હોવી જોઈએ. તેમણે કહ્યું હતું કે જો ભારતને વિશ્વમાં આગવું સ્થાન મેળવવું હોય, તો અવકાશ વિજ્ઞાનમાં આત્મનિર્ભર બનવું જ પડશે. આજે 'વિક્રમ-1'નું નામ પણ તેમના જ સન્માનમાં રાખવામાં આવ્યું છે, જે દર્શાવે છે કે તેમની વિચારસરણી આજે પણ ભારતના દરેક સ્પેસ મિશનમાં જીવંત છે.
1969માં ISROની સ્થાપના થઈ. ત્યારબાદ ભારતે એક પછી એક અનેક ઐતિહાસિક સિદ્ધિઓ મેળવી.
આર્યભટ્ટ – ભારતનો પ્રથમ ઉપગ્રહ
SLV-3 – પ્રથમ સ્વદેશી લોન્ચ વ્હીકલ
PSLV – વિશ્વનો સૌથી વિશ્વસનીય લોન્ચર
GSLV – ભારે ઉપગ્રહો માટેનું શક્તિશાળી રૉકેટ
ચંદ્રયાન-1 – ચંદ્ર પર પાણીના અણુઓની શોધ
મંગળયાન – પ્રથમ પ્રયાસમાં મંગળ સુધી પહોંચનાર વિશ્વનો પ્રથમ દેશ
ચંદ્રયાન-3 – ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ પર સફળ સોફ્ટ લેન્ડિંગ
સરકારથી ખાનગી ક્ષેત્ર સુધીનો વિકાસ
વર્ષો સુધી અવકાશ ક્ષેત્રમાં ISROનું જ પ્રભુત્વ રહ્યું. પરંતુ વર્ષ 2020 પછી ભારત સરકારે સ્પેસ સેક્ટરને ખાનગી કંપનીઓ માટે ખુલ્લો મૂક્યો. IN-SPACe જેવી સંસ્થાઓની રચના કરવામાં આવી અને ખાનગી સ્ટાર્ટઅપ્સને લોન્ચિંગ, સેટેલાઇટ નિર્માણ અને અવકાશ સંશોધનમાં ભાગ લેવાની તક મળી. આ નિર્ણય ભારતના સ્પેસ ઇતિહાસમાં એક ટર્નિંગ પોઇન્ટ સાબિત થયો.
શું છે 'વિક્રમ-1'?
'વિક્રમ-1' ભારતનો પ્રથમ ખાનગી ઓર્બિટલ-ક્લાસ લોન્ચ વ્હીકલ છે. તેનું નામ ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમના પિતા ગણાતા ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈના સન્માનમાં રાખવામાં આવ્યું છે. સ્કાયરૂટ પોતાના તમામ રૉકેટને "વિક્રમ" શ્રેણીમાં નામ આપે છે. આ રૉકેટ લગભગ 350 કિલોગ્રામ સુધીનો પેલોડ પૃથ્વીની 450 કિલોમીટર ઊંચાઈએ આવેલી લો અર્થ ઓર્બિટ (LEO)માં સ્થાપિત કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
ઓર્બિટલ અને સબ-ઓર્બિટલ રૉકેટમાં શું ફરક? ઘણા લોકોને પ્રશ્ન થાય છે કે ઓર્બિટલ રૉકેટ અને સબ-ઓર્બિટલ રૉકેટ વચ્ચે શું તફાવત છે?
સબ-ઓર્બિટલ રૉકેટ : માત્ર અવકાશની સીમા સુધી પહોંચે છે અને ત્યારબાદ પૃથ્વી પર પાછો આવી જાય છે. તે ઉપગ્રહને કક્ષામાં સ્થાપિત કરી શકતો નથી.
ઓર્બિટલ રૉકેટ : આશરે 28,000 કિમી પ્રતિ કલાક (7.8 કિમી પ્રતિ સેકન્ડ)ની ગતિ પ્રાપ્ત કરીને પૃથ્વીની આસપાસ સતત પરિક્રમા કરી શકે છે અને ઉપગ્રહોને તેમની નિર્ધારિત કક્ષામાં સ્થાપિત કરે છે.
સ્કાયરૂટે વર્ષ 2022માં 'વિક્રમ-એસ' નામનો સબ-ઓર્બિટલ રૉકેટ લોન્ચ કર્યો હતો, જે માત્ર 89.5 કિલોમીટર ઊંચાઈ સુધી ગયો હતો. જ્યારે હવે 'વિક્રમ-1' સીધો 450 કિલોમીટર ઊંચાઈ સુધી પહોંચ્યો છે.
લોન્ચ દરમિયાન આવ્યો મોટો પડકાર
આ ઐતિહાસિક લોન્ચિંગ દરમિયાન એક ક્ષણ એવી આવી હતી જ્યારે સમગ્ર મિશન અટકી જશે તેવી આશંકા ઉભી થઈ હતી. ISROના અધ્યક્ષ વી. નારાયણને જણાવ્યું કે ઓટોમેટિક લોન્ચિંગ પ્રક્રિયા દરમિયાન ગ્રાઉન્ડ સિસ્ટમમાંથી રૉકેટના ઓનબોર્ડ કમ્પ્યુટરમાં નિયંત્રણ ટ્રાન્સફર કરતી વખતે ટેક્નિકલ ખામી સર્જાઈ હતી. પરંતુ વૈજ્ઞાનિકો અને એન્જિનિયરોએ માત્ર 35 મિનિટમાં સમસ્યા દૂર કરી ત્યારબાદ લોન્ચિંગ સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થયું. આ ઘટનાએ ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોની ક્ષમતા અને ઝડપી નિર્ણયશક્તિ ફરી એકવાર સાબિત કરી.
માત્ર 28 વર્ષની સરેરાશ ઉંમરની ટીમે સર્જ્યો ઇતિહાસ
સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસના સહ-સ્થાપક અને CEO પવન કુમાર ચંદનાએ જણાવ્યું કે આ ભારત માટે ગૌરવની ક્ષણ છે. તેમણે કહ્યું કે પ્રથમ વખત કોઈ ખાનગી ભારતીય કંપનીએ પોતાનો રૉકેટ ડિઝાઇન કર્યો, તેનું નિર્માણ કર્યું અને સફળતાપૂર્વક અવકાશમાં મોકલ્યો. સૌથી રસપ્રદ બાબત એ છે કે આ સમગ્ર પ્રોજેક્ટ પર કામ કરનાર ટીમની સરેરાશ ઉંમર માત્ર 28 વર્ષ છે. યુવા વૈજ્ઞાનિકો અને એન્જિનિયરોના આ પ્રયાસે વિશ્વને ભારતની ટેક્નિકલ ક્ષમતા દર્શાવી છે.
કાર્બન કોમ્પોઝિટથી બનેલો અત્યાધુનિક રૉકેટ
'વિક્રમ-1'ની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તેનો મોટાભાગનો ભાગ કાર્બન કોમ્પોઝિટથી બનાવવામાં આવ્યો છે. કાર્બન ફાઇબર સ્ટીલની તુલનામાં લગભગ પાંચ ગણો હળવો અને અત્યંત મજબૂત હોય છે.
તેના કારણે:
* રૉકેટનું વજન ઓછું રહે છે.
* ઓછા ઇંધણમાં વધુ કાર્યક્ષમતા મળે છે.
* વધુ પેલોડ લઈ જવાની ક્ષમતા વધે છે.
* લોન્ચિંગ ખર્ચમાં ઘટાડો થાય છે.
આ ટેક્નોલોજી ભવિષ્યના વ્યાપારી લોન્ચ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
રૉકેટ કેવી રીતે કામ કરે છે?
'વિક્રમ-1'માં કુલ ચાર તબક્કાની પ્રોપલ્શન સિસ્ટમ છે.
ત્રણ સોલિડ ફ્યુઅલ સ્ટેજ
પ્રારંભિક તબક્કામાં રૉકેટને પૃથ્વી પરથી ઊંચે લઈ જવા માટે ત્રણ શક્તિશાળી સોલિડ ફ્યુઅલ સ્ટેજનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. આ તબક્કા એક પછી એક કાર્ય કરીને રૉકેટને અવકાશની નજીક પહોંચાડે છે. લિક્વિડ ઓર્બિટલ એડજસ્ટમેન્ટ મોડ્યુલ : જ્યારે રૉકેટ અવકાશમાં પહોંચે છે ત્યારે ઉપરનો લિક્વિડ મોડ્યુલ કાર્ય કરે છે.
તેનું કામ છે:
* ઉપગ્રહને યોગ્ય દિશા આપવી
* ગતિ નિયંત્રિત કરવી
* નિર્ધારિત કક્ષામાં સ્થાપિત કરવો
આ મોડ્યુલના કારણે ઉપગ્રહને અત્યંત ચોકસાઈથી કક્ષામાં મૂકી શકાય છે.
'મિશન આગમન'માં શું મોકલવામાં આવ્યું?
આ લોન્ચિંગને 'મિશન આગમન' નામ આપવામાં આવ્યું હતું. તે હેઠળ અનેક ટેક્નોલોજી અને કોમર્શિયલ પેલોડ્સ મોકલવામાં આવ્યા.
મુખ્ય પેલોડ્સમાં સામેલ હતાં:
* ગ્રહ સ્પેસનું ટેક્નોલોજી પેલોડ
* કોસ્મોસર્વ સ્પેસનું પેલોડ
* Dcubedનું સંશોધન પેલોડ
* સ્કાયરૂટનું ઇન-હાઉસ સ્કોપ પેલોડ
આ ઉપરાંત એક અનોખી ભેટ પણ અવકાશમાં મોકલવામાં આવી.
સોનાથી બનેલું અનોખું માઇક્રો આર્ટ
'કોસ્મિક બ્લૂમ' નામની 18 કેરેટ સોનાથી બનેલી માઇક્રો આર્ટ કૃતિ પણ રૉકેટ સાથે અવકાશમાં મોકલવામાં આવી.
આ નાનકડા રૉકેટ પર ભારતના ત્રણ મહાન વૈજ્ઞાનિકો:
* ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ
* ડૉ. એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામ
* સર સી.વી. રમણ ની સૂક્ષ્મ પ્રતિમાઓ બનાવવામાં આવી છે. સાથે જ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના હસ્તલિખિત "વંદે માતરમ" લખેલા પોસ્ટકાર્ડને પણ અવકાશમાં મોકલવામાં આવ્યો.
સ્કાયરૂટની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ?
સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસની સ્થાપના વર્ષ 2018 માં બે મિત્રો પવન કુમાર ચંદના અને નાગા ભરત ડાકાએ કરી હતી. તેમનો મુખ્ય હેતુ હતો કે ભારતમાંથી જ વિશ્વસ્તરીય, વિશ્વસનીય અને ઓછા ખર્ચે સેટેલાઇટ લોન્ચિંગ સેવાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવી. આજે કંપનીની કિંમત 1 બિલિયન ડોલરથી વધુ થઈ ચૂકી છે અને તે ભારતની પ્રથમ સ્પેસ-ટેક યુનિકોર્ન કંપની બની છે.
ભારત માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ છે આ સફળતા?
ISROનું એકાધિકાર તૂટશે
હવે માત્ર ISRO જ નહીં પરંતુ ખાનગી કંપનીઓ પણ સેટેલાઇટ લોન્ચ કરી શકશે.
વૈશ્વિક બજારમાં ભારત વધુ મજબૂત બનશે
વિશ્વભરના સેટેલાઇટ ઓપરેટરોને હવે ભારતમાંથી ઓછા ખર્ચે અને વિશ્વસનીય લોન્ચિંગ સેવા મળશે.
સ્ટાર્ટઅપ્સને મળશે પ્રોત્સાહન
ભારતમાં પહેલેથી જ 400થી વધુ સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સ કાર્યરત છે. આ સફળતા બાદ વધુ રોકાણ, નવી કંપનીઓ અને નવીન ટેક્નોલોજીને વેગ મળશે.
રોજગારીમાં વધારો
સ્પેસ સેક્ટરમાં હજારો હાઈ-ટેક નોકરીઓ અને સંશોધનની નવી તકો ઉભી થશે.
ભારતના આગામી મોટા અવકાશ મિશન
ભારત હવે અનેક મહત્ત્વાકાંક્ષી અવકાશ પ્રોજેક્ટ પર કામ કરી રહ્યું છે.
* ચંદ્રયાન-4
* ચંદ્રયાન-5
* ગગનયાન માનવ અવકાશ મિશન
* ભારતનું પોતાનું સ્પેસ સ્ટેશન
* તમિલનાડુના કુલશેખરપટ્ટિનમ ખાતે નવું લોન્ચ પેડ
આ તમામ પ્રોજેક્ટ ભારતને વૈશ્વિક અવકાશ શક્તિ તરીકે વધુ મજબૂત બનાવશે.
ખાનગી ક્ષેત્રના નવા યુગની શરૂઆત
'વિક્રમ-1'નું સફળ પ્રક્ષેપણ માત્ર એક ટેક્નિકલ સિદ્ધિ નથી, પરંતુ ભારતના અવકાશ ક્ષેત્રમાં ખાનગી ક્ષેત્રના નવા યુગની શરૂઆત છે. ISRO દ્વારા ઉભી કરાયેલી મજબૂત પાયાની ઉપર હવે ભારતીય સ્ટાર્ટઅપ્સ વિશ્વસ્તરે પોતાની ક્ષમતા સાબિત કરી રહ્યા છે. યુવા એન્જિનિયરો, અદ્યતન ટેક્નોલોજી અને ઓછા ખર્ચે વિશ્વસનીય લોન્ચિંગ મોડેલના કારણે ભારત વૈશ્વિક સ્પેસ ઇકોનોમીમાં મહત્વપૂર્ણ ખેલાડી તરીકે ઉભરી રહ્યું છે. આવનારા વર્ષોમાં વધુ ખાનગી લોન્ચ, નવા અવકાશ મિશનો અને વધતી સ્પેસ ઇકોનોમી ભારતને વિશ્વના અગ્રણી અવકાશ દેશોમાં વધુ મજબૂત સ્થાન અપાવશે. 'વિક્રમ-1'ની આ સફળ ઉડાન ખરેખર ભારતના અવકાશ ઇતિહાસમાં એક નવા અધ્યાયની શરૂઆત સમાન છે.