5 ઓક્ટોબર એટલે World Teachers’ Day. શિક્ષકોના યોગદાનને સલામ કરવાનો દિવસ, પરંતુ આ જ દિવસે ભારતની શિક્ષણ વ્યવસ્થાની એક મોટી વિસંગતતા પણ સામે આવે છે—દેશમાં શિક્ષકોની કુલ સંખ્યા સતત વધી રહી છે, છતાં લાખો શિક્ષકની જગ્યાઓ ખાલી છે. ખાસ કરીને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં આ સમસ્યા વધુ ગંભીર છે.
5 ઓક્ટોબરે જ વિશ્વ શિક્ષક દિવસ કેમ ઉજવાય છે?
દર વર્ષે 5 ઓક્ટોબરે સમગ્ર વિશ્વમાં વિશ્વ શિક્ષક દિવસ ઉજવવામાં આવે છે. શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં શિક્ષકોની ભૂમિકા, તેમના અધિકારો, જવાબદારીઓ અને સમાજના ઘડતરમાં તેમના યોગદાનને માન્યતા આપવા માટે આ દિવસ મહત્વનો છે. વિશ્વ શિક્ષક દિવસની ઉજવણીની શરૂઆત 1994માં યુનેસ્કો દ્વારા કરવામાં આવી હતી. આ દિવસ શિક્ષકોને માત્ર સન્માન આપવાનો પ્રસંગ નથી, પરંતુ શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં રહેલા પડકારો પર વિચાર કરવાનો અવસર પણ છે. ભારત જેવા વિશાળ દેશમાં કરોડો બાળકોના ભવિષ્યને ઘડવાની જવાબદારી લાખો શિક્ષકોના ખભા પર છે. પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે શું દરેક બાળક સુધી પૂરતા શિક્ષકો પહોંચી રહ્યા છે?
ભારતમાં 11.16 લાખથી વધુ શિક્ષકોની અછત
ભારતની શાળાઓમાં શિક્ષકોની અછત લાંબા સમયથી ચર્ચાનો વિષય છે. ઉપલબ્ધ આંકડાઓ અનુસાર દેશમાં 11.16 લાખથી વધુ શિક્ષકની જગ્યાઓ ખાલી છે. આ ખાલી જગ્યાઓમાં સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે આશરે 69% ખાલી જગ્યાઓ ગ્રામ્ય વિસ્તારોની શાળાઓમાં છે. એટલે કે જ્યાં બાળકોને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ મેળવવા માટે પહેલેથી જ અનેક પડકારોનો સામનો કરવો પડે છે, ત્યાં શિક્ષકોની અછત સમસ્યાને વધુ ગંભીર બનાવે છે. શહેરોની શાળાઓમાં શિક્ષકોની ઉપલબ્ધતા પ્રમાણમાં સારી હોવા છતાં ગામડાઓમાં એક જ શિક્ષક પર અનેક વર્ગો અથવા વિષયોની જવાબદારી આવતી હોવાના કિસ્સા જોવા મળે છે.
કયા રાજ્યોમાં સૌથી વધુ ખાલી જગ્યાઓ?
શિક્ષકોની અછત સમગ્ર દેશમાં સમાન નથી. કેટલાક મોટા રાજ્યોમાં ખાલી જગ્યાઓનું પ્રમાણ વધારે જોવા મળે છે. શિક્ષકોની સૌથી વધુ અછત ધરાવતા રાજ્યોમાં ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, બિહાર, રાજસ્થાન અને કર્ણાટકનો સમાવેશ થાય છે. આ રાજ્યોમાં વસ્તી મોટી હોવાથી શાળાઓ અને વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા પણ વધારે છે. પરિણામે શિક્ષકોની જરૂરિયાત પણ વિશાળ છે. પરંતુ માત્ર નવી ભરતી કરવી પૂરતી નથી. શિક્ષકોની ભરતી બાદ તેમની યોગ્ય જગ્યાએ તૈનાતી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. એક તરફ શહેરની શાળામાં જરૂરી સંખ્યા કરતાં વધુ શિક્ષકો હોય અને બીજી તરફ ગામની શાળામાં શિક્ષકની અછત હોય તો કુલ ભરતીનો લાભ દરેક વિદ્યાર્થી સુધી પહોંચતો નથી. પરંતુ એક સારા સમાચાર પણ છે: શિક્ષકોની સંખ્યા વધી રહી છે
ભારતીય શિક્ષણ વ્યવસ્થાની તસવીર સંપૂર્ણપણે નિરાશાજનક નથી.
યુનિફાઇડ ડિસ્ટ્રિક્ટ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ ફોર એજ્યુકેશન પ્લસ એટલે કે UDISE+ના 2025-26ના આંકડા મુજબ દેશમાં શિક્ષકોની કુલ સંખ્યા સતત વધી રહી છે. 2022-23માં ભારતમાં આશરે 94.83 લાખ શિક્ષકો હતા. આ સંખ્યા વધીને 2025-26માં 1.027 કરોડ થઈ ગઈ છે. એટલે કે ચાર વર્ષમાં શિક્ષકોની સંખ્યામાં આશરે 8.3%નો વધારો થયો છે. સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે 2026માં પ્રથમ વખત દેશમાં સ્કૂલ શિક્ષકોની સંખ્યા 1 કરોડને પાર પહોંચી છે. આ વધારો દર્શાવે છે કે શિક્ષણ ક્ષેત્રમાં માનવ સંસાધન વધારવાની દિશામાં કામગીરી થઈ રહી છે. પરંતુ કુલ સંખ્યા વધવા છતાં ખાલી જગ્યાઓનો પ્રશ્ન યથાવત્ રહે છે.
ખાલી જગ્યાઓનો દર પણ ઘટ્યો છે
શિક્ષણ મંત્રાલય દ્વારા સંસદમાં રજૂ કરાયેલા આંકડાઓ અનુસાર પ્રાથમિક અને માધ્યમિક સ્તરે શિક્ષકોની સ્વીકૃત જગ્યાઓ સામે ખાલી જગ્યાઓના પ્રમાણમાં પણ ઘટાડો થયો છે. 2021-22માં ખાલી જગ્યાઓનો દર 19.69% હતો. 2022-23માં આ પ્રમાણ ઘટીને 15.17% થયું. આ ઘટાડો સકારાત્મક સંકેત છે. તેનો અર્થ એ છે કે શિક્ષકોની ભરતી અને નિમણૂકમાં સુધારો થયો છે. પરંતુ 15.17%નો ખાલી જગ્યાનો દર પણ નાનો આંકડો નથી. ખાસ કરીને જ્યારે તેની અસર લાખો વિદ્યાર્થીઓના શિક્ષણ પર પડતી હોય.
1 લાખથી વધુ શાળાઓમાં માત્ર એક જ શિક્ષક
ભારતની સ્કૂલ સિસ્ટમ સામેનો બીજો મોટો પડકાર છે સિંગલ-ટીચર સ્કૂલ.UDISE+ 2025-26ના ડેટા અનુસાર દેશની વિવિધ પ્રકારની શાળાઓમાં 1,00,843 એવી શાળાઓ હતી જ્યાં માત્ર એક જ શિક્ષક હતો. હા, આ સંખ્યા અગાઉના વર્ષ કરતાં આશરે 3% ઘટી છે. પરંતુ 1 લાખથી વધુ શાળાઓમાં માત્ર એક શિક્ષક હોવો એ પોતે જ મોટો પ્રશ્ન છે.
ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ આપવું પડકારજનક
એક શિક્ષકને જો એક જ શાળામાં અલગ-અલગ ધોરણના વિદ્યાર્થીઓને ભણાવવા પડે, વહીવટી કામગીરી સંભાળવી પડે અને વિદ્યાર્થીઓની અન્ય શૈક્ષણિક જરૂરિયાતો પણ પૂરી કરવી પડે તો ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ આપવું પડકારજનક બની જાય છે.
સિંગલ-ટીચર સ્કૂલ ઘટી રહી છે
અહીં શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં સુધારાનો એક મહત્વપૂર્ણ સંકેત પણ જોવા મળે છે.2022-23માં દેશમાં 1,18,190 સિંગલ-ટીચર સ્કૂલ હતી. 2023-24માં આ સંખ્યા ઘટીને 1,10,971 થઈ. 2024-25માં તે વધુ ઘટીને 1,04,125 થઈ. અને 2025-26માં સિંગલ-ટીચર સ્કૂલની સંખ્યા 1,00,843 રહી. એટલે કે ચાર વર્ષમાં આવી શાળાઓની સંખ્યામાં આશરે 17,347નો ઘટાડો થયો છે, જે લગભગ 15%નો ઘટાડો છે. આ દર્શાવે છે કે એક શિક્ષકવાળી શાળાઓની સમસ્યા ધીમે ધીમે ઘટી રહી છે, પરંતુ હજુ પણ તેનો વ્યાપ ઘણો મોટો છે.
વિદ્યાર્થી-શિક્ષક ગુણોત્તરમાં પણ સુધારો
શિક્ષકની સંખ્યા માત્ર કેટલી છે એ મહત્વનું નથી. એક શિક્ષક સામે કેટલા વિદ્યાર્થીઓ છે તે પણ એટલું જ મહત્વનું છે. UDISE+ 2025-26 મુજબ રાષ્ટ્રીય સ્તરે વિદ્યાર્થી-શિક્ષક ગુણોત્તરમાં સુધારો નોંધાયો છે. બુનિયાદી સ્તરે વિદ્યાર્થી-શિક્ષક ગુણોત્તર 10 છે. પ્રારંભિક સ્તરે તે 12 છે. મધ્ય સ્તરે 17 છે. જ્યારે માધ્યમિક સ્તરે વિદ્યાર્થી-શિક્ષક ગુણોત્તર 21 છે. આ આંકડા સૂચવે છે કે રાષ્ટ્રીય સ્તરે શિક્ષકોની ઉપલબ્ધતા અને વિદ્યાર્થીઓના પ્રમાણ વચ્ચે સ્થિતિમાં સુધારો થયો છે. જોકે દેશના દરેક રાજ્ય અને દરેક વિસ્તારમાં સ્થિતિ એકસરખી નથી.
IIT, NIT અને IIITમાં પણ શિક્ષકોની અછત
શિક્ષકોની અછત માત્ર સ્કૂલ શિક્ષણ પૂરતી મર્યાદિત નથી.ઉચ્ચ શિક્ષણની સંસ્થાઓમાં પણ ખાલી જગ્યાઓનો મોટો પ્રશ્ન છે. સંસદીય આંકડાઓના આધારે કરવામાં આવેલા વિશ્લેષણ મુજબ કેન્દ્રીય ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં શિક્ષકોની આશરે 34% જગ્યાઓ ખાલી છે. તેમાં પ્રોફેસર સ્તરની સ્વીકૃત જગ્યાઓમાંથી આશરે 56.2% જગ્યાઓ ખાલી હોવાનો આંકડો પણ સામે આવ્યો છે. એટલે કે એક તરફ દેશ સ્કૂલ સ્તરે શિક્ષકોની સંખ્યા વધારી રહ્યો છે, પરંતુ બીજી તરફ ઉચ્ચ શિક્ષણમાં નિષ્ણાત અને અનુભવી ફેકલ્ટીની અછત હજુ પણ ગંભીર પડકાર છે.
ભરતી થાય છે, છતાં જગ્યાઓ ખાલી કેમ રહે છે?
આ પ્રશ્નનો જવાબ માત્ર “ભરતી થતી નથી” એવો નથી. શિક્ષકોની ભરતી અને તેમની તૈનાતી મુખ્યત્વે રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના વહીવટીતંત્રની જવાબદારી છે. સરકારી શાળાઓમાં કેટલી જગ્યાઓ મંજૂર કરવી, કેટલી જગ્યાઓ ભરવી અને ક્યાં શિક્ષકોની જરૂર છે—આ પ્રક્રિયામાં રાજ્ય પ્રમાણે અલગ નીતિઓ અને વ્યવસ્થાઓ હોય છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં ભરતી પ્રક્રિયા લાંબી ચાલે છે. ક્યારેક કાનૂની વિવાદો, ભરતી પરીક્ષાઓ, વહીવટી પ્રક્રિયા અને તૈનાતીના પ્રશ્નોને કારણે ખાલી જગ્યાઓ લાંબા સમય સુધી ભરાતી નથી. આ ઉપરાંત માત્ર શિક્ષકોની ભરતી કરવી પૂરતી નથી. તેમને જ્યાં સૌથી વધુ જરૂર છે ત્યાં મોકલવા પણ જરૂરી છે.
સૌથી મોટો પડકાર: ગ્રામ્ય ભારત
ભારતમાં શિક્ષકોની અછતની સૌથી મોટી અસર ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. જ્યારે કુલ ખાલી જગ્યાઓમાંથી 69% જગ્યાઓ ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં હોય ત્યારે આ મુદ્દાને માત્ર ભરતીના આંકડા તરીકે જોવો યોગ્ય નથી. તેનો સીધો સંબંધ શિક્ષણની સમાન તક સાથે છે. શહેરના વિદ્યાર્થી અને ગામડાના વિદ્યાર્થી વચ્ચે શિક્ષણની ગુણવત્તામાં તફાવત ન રહે તે માટે માત્ર શાળાનું બિલ્ડિંગ અથવા ડિજિટલ સુવિધા પૂરતી નથી. વર્ગખંડમાં પૂરતા અને યોગ્ય રીતે તાલીમબદ્ધ શિક્ષકો હોવા જરૂરી છે.
શિક્ષક વધ્યા, હવે તૈનાતી અને ગુણવત્તા પર ફોકસ જરૂરી
ભારત માટે હાલની સ્થિતિને બે ભાગમાં જોવી જોઈએ. એક તરફ 2022-23થી 2025-26 દરમિયાન શિક્ષકોની સંખ્યામાં 8.3%નો વધારો થયો છે અને દેશ પ્રથમ વખત 1 કરોડથી વધુ સ્કૂલ શિક્ષકોના આંકડા સુધી પહોંચ્યો છે. બીજી તરફ 11.16 લાખથી વધુ ખાલી જગ્યાઓ અને 1,00,843 સિંગલ-ટીચર સ્કૂલ હજુ પણ મોટી સમસ્યા છે.
એટલે હવે માત્ર “કેટલા શિક્ષકો છે?” એ પ્રશ્ન પૂરતો નથી.
સવાલ એ પણ હોવો જોઈએ કે કેટલા શિક્ષકોની જરૂર છે, ક્યાં જરૂર છે, કેટલી જગ્યાઓ ખાલી છે અને જે જગ્યાઓ ખાલી છે તે કેટલા સમયથી ખાલી છે? વિશ્વ શિક્ષક દિવસના દિવસે શિક્ષકોને સન્માન આપવું જરૂરી છે, પરંતુ સાચું સન્માન ત્યારે થશે જ્યારે દરેક બાળકને પૂરતો શિક્ષક, યોગ્ય શિક્ષણ અને ગુણવત્તાયુક્ત માર્ગદર્શન મળી શકે.
ખાલી જગ્યાઓ ઝડપથી ભરવી જરુરી
શિક્ષક માત્ર પાઠ ભણાવતો વ્યક્તિ નથી. તે બાળકની વિચારશક્તિ, વ્યક્તિત્વ અને ભવિષ્ય ઘડવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. તેથી શિક્ષકોની સંખ્યા વધારવાની સાથે તેમની યોગ્ય તૈનાતી, તાલીમ, કામનું યોગ્ય વિતરણ અને ખાલી જગ્યાઓ ઝડપથી ભરવી એ ભારતની શિક્ષણ વ્યવસ્થાની આગામી મોટી જરૂરિયાત છે.
આ પણ વાંચો : Bengaluru : અભિનેત્રી રાન્યા રાવ સહિત 4 પર 270.8 કરોડનો દંડ, 127 કિલોથી વધુ સોનાની કથિત તસ્કરીનો ખુલાસો