વર્તમાન સમયમાં યુવાધનને પોતાના વશમાં કરી રહેલી ડ્રગ્સ અને નશાની આદત દેશના ભવિષ્ય સામે સૌથી મોટો પડકાર બનીને ઊભી છે.
તપાસ એજન્સીઓની આક્રમક ઝુંબેશ
ભારતમાં નશીલા પદાર્થોની તસ્કરી અને વપરાશ સામે ભારતીય તપાસ એજન્સીઓએ આક્રમક ઝુંબેશ ચલાવી છે. નેશનલ ક્રાઇમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરોના તાજેતરના આંકડા અને નાર્કોટિક્સ કંટ્રોલ બ્યુરોના અહેવાલો ભારતમાં ડ્રગ્સના નેટવર્ક, જપ્ત કરાયેલા જથ્થા અને સરકારની વ્યૂહરચનાનો સ્પષ્ટ ચિતાર આપે છે.
1. યુવાધનમાં વધતું નશાનું પ્રમાણ અને દેશના અર્થતંત્ર/GDP પર અસર
ભારત વિશ્વનો સૌથી યુવા દેશ છે, પરંતુ આંકડા દર્શાવે છે કે કિશોરો અને યુવાનોમાં ડ્રગ્સનો વપરાશ ચિંતાજનક રીતે વધી રહ્યો છે. યુવાનો દેશની શ્રમશક્તિનો મુખ્ય હિસ્સો છે. ડ્રગ્સના કારણે યુવાનો શારીરિક અને માનસિક રીતે અક્ષમ બને છે. જેનાથી દેશની ઉત્પાદકતા પર સીધી અસર પડે છે. નશાખોરીને કારણે કેન્સર, માનસિક બીમારીઓ અને અન્ય ગંભીર રોગોનું પ્રમાણ વધે છે, જેથી સરકાર અને નાગરિકોનો આરોગ્ય પાછળનો ખર્ચ વધે છે.
GDPને નુકસાન: જો દેશનું યુવાધન નશામાં ધકેલાઈ જશે. તો ડેમોગ્રાફિક ડિવિડન્ડનો લાભ મળવાને બદલે દેશનો આર્થિક વિકાસ દર મંદ પડી જશે.
2. NDPS કેસોનો ભરાવો અને સ્પેશિયલ કોર્ટની તાતી જરૂરિયાત
નાર્કોટિક ડ્રગ્સ એન્ડ સાયકોટ્રોપિક સબ્સ્ટન્સ એક્ટ હેઠળ નોંધાતા કેસોની સંખ્યામાં દિન-પ્રતિદિન મોટો ઉછાળો આવી રહ્યો છે. દેશની સામાન્ય અદાલતોમાં હજારો NDPS કેસો પેન્ડિંગ હોવાથી ટ્રાયલમાં વિલંબ થાય છે. જેનો લાભ અવારનવાર મોટા ડ્રગ તસ્કરો ઉઠાવે છે. ડ્રગ્સના ગુનાઓની ઝડપી તપાસ અને સુનાવણી માટે દરેક જિલ્લામાં 'સ્પેશિયલ NDPS કોર્ટ' સ્થાપવી જરૂરી બની છે. ઝડપી ચુકાદાઓથી ડ્રગ પેડલર્સ અને નેટવર્ક ચલાવનારાઓમાં કાયદાનો ડર ઊભો થશે, જે કેસના નિકાલમાં ઝડપ લાવશે.
3. આંતરરાષ્ટ્રીય ડ્રગ્સ સિન્ડિકેટ્સ અને ભારત સરકારના આકરાં પગલાં
ભારત ભૌગોલિક રીતે 'ગોલ્ડન ક્રિસેન્ટ' અને 'ગોલ્ડન ત્રિકોણ' જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય ડ્રગ્સ ટ્રાફિકિંગ રૂટની વચ્ચે આવેલું હોવાથી ડ્રગ્સ માફિયાઓ માટે સોફ્ટ ટાર્ગેટ બને છે. દરિયાઈ માર્ગો, ડ્રોન ટેકનોલોજી અને ડાર્કવેબ તથા ક્રિપ્ટોકરન્સી દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય સિન્ડિકેટ્સ ભારતમાં ડ્રગ્સ ઘુસાડવાનો પ્રયાસ કરે છે. ભારતમાં નશીલા પદાર્થોની તસ્કરી અને વપરાશ સામે ભારતીય તપાસ એજન્સીઓએ આક્રમક ઝુંબેશ ચલાવી છે. નેશનલ ક્રાઇમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરોના તાજેતરના આંકડા અને નાર્કોટિક્સ કંટ્રોલ બ્યુરોના અહેવાલો ભારતમાં ડ્રગ્સના નેટવર્ક, જપ્ત કરાયેલા જથ્થા અને સરકારની વ્યૂહરચનાનો સ્પષ્ટ ચિતાર આપે છે.
NCRBના તાજેતરના અહેવાલો
1. છેલ્લા 5 વર્ષમાં નોંધાયેલા કેસ, જપ્ત ડ્રગ્સ અને ધરપકડ
છેલ્લા 5 વર્ષમાં NDPS એક્ટ હેઠળ સમગ્ર દેશમાં 2.8 લાખથી વધુ કેસો નોંધાયા છે. આ સમયગાળા દરમિયાન 3.2 લાખથી વધુ આરોપીઓ/તસ્કરોની ધરપકડ કરવામાં આવી છે. ભારતીય એજન્સીઓએ આશરે 35 હજાર કરોડથી વધુ કિંમતનો નશીલો પદાર્થ જપ્ત કરીને નષ્ટ કર્યો છે.
2. કયા માર્ગે ડ્રગ્સ લાવવામાં આવે છે ભારતમાં ?
ભારત ભૌગોલિક રીતે વિશ્વના બે સૌથી મોટા ડ્રગ્સ ઉત્પાદક હબની મધ્યમાં હોવાથી મુખ્યત્વે 3 માર્ગોનો ઉપયોગ થાય છે.
1. દરિયાઈ માર્ગ (Maritime Route):
અરબી સમુદ્ર અને હિંદ મહાસાગર દ્વારા 70% થી વધુ ડ્રગ્સની હેરાફેરી થાય છે. પાકિસ્તાન, ઈરાન અને અફઘાનિસ્તાનથી બોટ દ્વારા ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રના દરિયાકિનારે જથ્થો ઉતારવાનો પ્રયાસ થાય છે.
2. જમીન માર્ગ (Land Border):
પંજાબ, જમ્મુ-કાશ્મીર અને પશ્ચિમ બંગાળની સરહદેથી તેમજ ઉત્તર-પૂર્વના રાજ્યો (મ્યાનમાર સરહદ) માંથી ઘૂસણખોરી કરાવવામાં આવે છે.
3. હવાઈ માર્ગ અને ડાર્કવેબ (Air & Postal Courier):
એરપોર્ટ પર કુરિયર, માનવ કેરિયર્સ અને ડાર્કવેબ (Darkweb) તથા ક્રિપ્ટોકરન્સી દ્વારા સિન્થેટિક ડ્રગ્સ પાર્સલ મારફતે મોકલવામાં આવે છે.
ભારતમાં કયા દેશોની ડ્રગ્સ સિન્ડિકેટ કાર્યરત ?
ભારતમાં મુખ્યત્વે 3 આંતરરાષ્ટ્રીય સિન્ડિકેટ્સ સક્રિય
1. અફઘાન-પાકિસ્તાન સિન્ડિકેટ (Golden Crescent):
હેરોઈન અને અફીણના સપ્લાય માટે જવાબદાર. પાકિસ્તાનની ISI અને આતંકવાદી સંગઠનો આ નેટવર્કનો ઉપયોગ ભારતમાં અસ્થિરતા ફેલાવવા કરે છે.
2. દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાઈ સિન્ડિકેટ (Golden Triangle):
મ્યાનમાર, લાઓસ અને થાઈલેન્ડથી ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યો મારફતે મેથમફેટામાઈન અને સિન્થેટિક ડ્રગ્સ મોકલે છે.
આફ્રિકન અને દક્ષિણ અમેરિકન સિન્ડિકેટ:
નાઈજીરીયન ગેંગ્સ દિલ્હી, મુંબઈ અને બેંગલુરુ જેવા મહાનગરોમાં કોકેઈન અને MDMA સપ્લાય કરવામાં સક્રિય છે.
ભારતીય એજન્સીઓને મળેલી મોટી સફળતાઓ
NCB, BSF, ઇન્ડિયન કોસ્ટ ગાર્ડ અને ભારતીય નૌકાદળના સંયુક્ત ઓપરેશન્સમાં અભૂતપૂર્વ સફળતા મળી છે.
ઓપરેશન સમુદ્રગુપ્ત (Operation Samudragupta):
અરબી સમુદ્રમાંથી હજારો કિલો શુદ્ધ હેરોઈન અને મિથાઈલનડાયોક્સિમેથમફેટામાઈન જપ્ત કરી મોટું આંતરરાષ્ટ્રીય રેકેટ તોડી પાડ્યું.
ડ્રોન ટેકનોલોજી નિષ્ફળ બનાવી: પંજાબ સરહદે પાકિસ્તાન તરફથી આવતા સેંકડો હેરોઈનથી ભરેલા ડ્રોનને BSF એ તોડી પાડ્યા.
ડાર્કનેટ પ્રોજેક્ટ: NCB ની ખાસ ટીમે ડાર્કવેબ પર ચાલતા ભારતના સૌથી મોટા ડ્રગ કાર્ટેલનો પર્દાફાશ કરીને અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય હેકર્સ અને પેડલર્સની ધરપકડ કરી.
ભારત સરકારનો ડ્રગ્સ કંટ્રોલ માસ્ટરપ્લાન
કેન્દ્ર સરકારે 'Zero Tolerance against Drugs' નીતિ હેઠળ નીચે મુજબની યોજના અમલી બનાવી છે.
NCORD મિકેનિઝમ: કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવતી તમામ કેન્દ્રીય અને રાજ્ય એજન્સીઓ વચ્ચે રીઅલ-ટાઇમ ડેટા શેરિંગ માટે ચાર-સ્તરીય NCORD સમિતિઓની રચના.
NICFS અને SIMS પોર્ટલ: ડ્રગ તસ્કરોની બાયોમેટ્રિક અને ગુનાહિત વિગતો રાખવા માટે ડિજિટલ પોર્ટલ.
દ્રવ્ય નષ્ટ ઓપરેશન (Bulks Destruction Drive): જપ્ત કરાયેલા ડ્રગ્સનો વિલંબ વિના પર્યાવરણને નુકસાન ન થાય તે રીતે નાશ કરવો.
નશા મુક્ત ભારત અભિયાન (NMBA): યુવાધનને જાગૃત કરવા અને પુનર્વસન (Rehabilitation) માટે દેશના 372થી વધુ સંવેદનશીલ જિલ્લાઓમાં વિશેષ ઝુંબેશ.
નિષ્કર્ષઃ
વિકસિત ભારતના સપનાને પૂરું કરવા માટે માત્ર કાયદાકીય કાર્યવાહી પૂરતી નથી. પરંતુ સામાજિક જાગૃતિ, પરિવારનો સાથ અને યુવાનોનું યોગ્ય માર્ગદર્શન પણ તેટલું જ અનિવાર્ય છે.
આ પણ વાંચોઃ ક્લાઈમેટ ચેન્જ અને અર્બન ફ્લડ, વરસાદની બદલાતી પેટર્ન શહેરો માટે કેટલી જોખમી?