બાળકોમાં પીઠ કે કમરના દુખાવાને સામાન્ય રીતે મોટી ઉંમરની સમસ્યા માનવામાં આવે છે. પરંતુ હવે સ્કૂલ જતા બાળકોમાં પણ મસ્ક્યુલોસ્કેલેટલ એટલે કે સ્નાયુ, હાડકાં અને સાંધા સાથે જોડાયેલી સમસ્યાઓ ચિંતાનું કારણ બની રહી છે. તાજેતરમાં સામે આવેલી માહિતી મુજબ સ્કૂલી બાળકોમાં આવી સમસ્યાઓમાં 40%નો ચિંતાજનક વધારો જોવા મળી રહ્યો છે. આ મુદ્દે ઇન્ડિયન એસોસિએશન ઓફ ફિઝીયોથેરાપીસ્ટ દ્વારા પણ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
માત્ર વૃદ્ધાવસ્થામાં શરૂ થતી સમસ્યા નથી
પીઠનો દુખાવો માત્ર વૃદ્ધાવસ્થામાં શરૂ થતી સમસ્યા નથી. બાળકોમાં પણ સ્નાયુ અને હાડકાં સંબંધિત સમસ્યાઓ વધી રહી છે. તેથી શાળાઓમાં સમસ્યા થયા પછી સારવાર કરવાને બદલે પહેલેથી જ સાવચેતી અને બચાવના ઉપાયો પર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે.
બાળકોની બદલાતી જીવનશૈલી બની રહી છે ચિંતાનું કારણ
આજના બાળકોના જીવનમાં અભ્યાસ અને મોબાઇલ સહિતના સાધનોનો ઉપયોગ કરવા માટે લાંબો સમય બેસવાનો સમાવેશ થાય છે. મોબાઇલ, ટેબલેટ, કમ્પ્યુટર અને અન્ય પડદા સામે રહેવાનો સમય વધ્યો છે. બીજી તરફ શારીરિક રીતે સક્રિય રહેવા માટેનો સમય ઓછો થતો જાય છે. બાળકોની દૈનિક જિંદગીમાં શરીરની હિલચાલ, તાકાત, લવચીકતા અને શારીરિક તંદુરસ્તીને જેટલું મહત્વ મળવું જોઈએ તેટલું મળતું નથી. આ સ્થિતિમાં પ્રશ્ન માત્ર બાળકને પીઠમાં દુખાવો થાય છે કે નહીં એટલો નથી. મૂળ સવાલ એ છે કે બાળકનું શરીર રોજિંદા જીવનમાં કેટલું સક્રિય છે અને તેની શારીરિક આદતો કેવી છે? નિષ્ણાતોના મતે સ્નાયુ અને હાડકાં સંબંધિત સમસ્યા થયા પછી તેની સારવાર કરવાને બદલે બાળપણથી જ યોગ્ય શિક્ષણ, શારીરિક તંદુરસ્તી અને જરૂરી ફિઝિયોથેરાપી દ્વારા તેને અટકાવવા પર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે.
ભારતીય અભ્યાસોમાં પણ સામે આવ્યા ચોંકાવનારા આંકડા
સ્કૂલી બાળકોમાં સ્નાયુ અને હાડકાં સંબંધિત સમસ્યાઓ અંગે કરવામાં આવેલા ભારતીય અભ્યાસોમાં પણ ચિંતા ઊભી કરે તેવા આંકડા સામે આવ્યા છે. ભોપાલની 4 શાળાઓના 8થી 15 વર્ષની ઉંમરના 934 બાળકો પર કરવામાં આવેલા એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે 55.9% બાળકોએ છેલ્લા 12 મહિનામાં કોઈને કોઈ પ્રકારનો દુખાવો અનુભવ્યો હતો. આ ઉપરાંત 41.6% બાળકોએ છેલ્લા 10 દિવસ દરમિયાન દુખાવાની ફરિયાદ કરી હતી. જ્યારે 21.3% બાળકોને આ સમસ્યા માટે ડૉક્ટરની સલાહ લેવી પડી હતી. આ જ અભ્યાસમાં શાળાની બેગના વજન અંગે પણ મહત્વની માહિતી સામે આવી હતી. બાળકોની શાળાની બેગનું સરેરાશ વજન તેમના શરીરના વજનના 16.5% જેટલું હતું. આ આંકડા બતાવે છે કે બાળકોમાં શરીરના દુખાવાની સમસ્યાને માત્ર સામાન્ય ફરિયાદ માનીને અવગણી શકાય નહીં.
ઓડિશામાં પણ બાળકોમાં જોવા મળ્યો દુખાવો
ઓડિશાના ખુર્દા જિલ્લામાં શહેરી અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં 10થી 16 વર્ષની ઉંમરના સ્કૂલી બાળકો પર કરવામાં આવેલી બીજી ભારતીય સ્ટડીમાં પણ સ્નાયુ અને હાડકાં સંબંધિત દુખાવાની સમસ્યા જોવા મળી હતી. આ અભ્યાસ મુજબ છેલ્લા એક વર્ષ દરમિયાન આવી પીડાની હાજરી 18.8% બાળકોમાં જોવા મળી હતી. આ અભ્યાસમાં બાળકોમાં જોવા મળતા લક્ષણોના પ્રમાણ સાથે બેગનું વજન, ઉંમર, લિંગ અને શરીરના માપ જેવા વિવિધ પરિબળોની પણ તપાસ કરવામાં આવી હતી. એટલે બાળકોની પીઠ અને શરીરની સમસ્યાને સમજવા માટે માત્ર એક જ કારણને જવાબદાર ગણવાને બદલે અનેક પરિબળો પર ધ્યાન આપવાની જરૂર છે.
શું ભારે સ્કૂલ બેગ જ પીઠના દુખાવાનું કારણ છે?
આ સૌથી મહત્વનો સવાલ છે. ઘણીવાર બાળક પીઠના દુખાવાની ફરિયાદ કરે ત્યારે સૌપ્રથમ તેની ભારે સ્કૂલ બેગને જવાબદાર માનવામાં આવે છે. પરંતુ નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે પીઠના દુખાવા માટે એકમાત્ર સ્કૂલ બેગને જવાબદાર ગણી શકાય નહીં. બાળકોમાં પીઠનો દુખાવો અનેક કારણો સાથે જોડાયેલો હોઈ શકે છે. તેમાં શારીરિક પ્રવૃત્તિનું પ્રમાણ, બેસવાની અને ઊભા રહેવાની આદતો, ચાલવાની રીત, અગાઉ થયેલી ઈજા, લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવું, માનસિક અને સામાજિક પરિબળો તથા વ્યક્તિગત કારણોનો સમાવેશ થઈ શકે છે. એટલે જો આપણે માત્ર સ્કૂલ બેગનું વજન ઘટાડવા પર જ ધ્યાન આપીએ તો સમસ્યાના અન્ય મહત્વના કારણો નજરઅંદાજ થઈ શકે છે.
બેસવાની અને ચાલવાની આદતો પણ મહત્વની
અભ્યાસમાં બાળકોના પીઠના દુખાવાને સંપૂર્ણપણે ભારે સ્કૂલ બેગ સાથે જોડવા સામે ચેતવણી આપવામાં આવી છે. તેમના મતે બાળકોને નિયમિત રીતે હલનચલન કરતા રહેવા, શારીરિક રીતે તંદુરસ્ત રહેવા, શરીરની તાકાત અને લવચીકતા વધારવા તેમજ યોગ્ય રીતે બેસવા, ઊભા રહેવા અને ચાલવાની આદતો અંગે માહિતી આપવી જરૂરી છે. બાળકો પોતાના શરીરનો યોગ્ય ઉપયોગ કેવી રીતે કરે છે તે પણ મહત્વનું છે. એટલે શાળા અને ઘરમાં બાળકોને માત્ર અભ્યાસ માટે લાંબા સમય સુધી બેસાડવા કરતાં વચ્ચે-વચ્ચે હલનચલન માટે પ્રોત્સાહિત કરવું જરૂરી બને છે.
લાંબો સમય બેસવું પણ ચિંતાનો વિષય
બાળકોનો મોટો સમય ઓછી શારીરિક પ્રવૃત્તિવાળી કામગીરીમાં પસાર થઈ રહ્યો છે. આ સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને 2025ની એક વ્યવસ્થિત સમીક્ષા અને સંકલિત વિશ્લેષણમાં 129 અહેવાલોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. આ સમીક્ષામાં અલગ-અલગ સમયે બાળકોની સ્થિતિનું નિરીક્ષણ કરતા અભ્યાસોના આધારે લાંબા સમય સુધી બેસી રહેવા અથવા ઓછી શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને કરોડરજ્જુના દુખાવા વચ્ચે થોડો સંબંધ જોવા મળ્યો હતો. આથી મુદ્દો માત્ર પહેલેથી જ પીઠના દુખાવાથી પીડાતા બાળકોની સારવાર કરવાનો નથી. બાળપણથી જ બાળકોના જીવનમાં હલનચલન, શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને તંદુરસ્તીનું વાતાવરણ ઊભું કરવાનું પણ એટલું જ મહત્વનું છે.
શાળાઓમાં શું કરી શકાય?
ફિઝિયોથેરાપી નિષ્ણાતોના મતે શાળાઓ બાળકોમાં સ્નાયુ અને હાડકાંના સ્વાસ્થ્યને પ્રોત્સાહન આપવા માટે મહત્વનું સ્થળ બની શકે છે. શાળાઓમાં બાળકોને શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને કસરત માટે પ્રોત્સાહિત કરી શકાય છે. સાથે જ યોગ્ય રીતે બેસવા અને ઊભા રહેવા, શારીરિક તંદુરસ્તી, ઈજા અટકાવવાના ઉપાયો અને શરીરને અનુકૂળ રીતે કામ કરવાની પદ્ધતિ અંગે જાગૃતિ લાવી શકાય છે. આ ઉપરાંત શરૂઆતના તબક્કે સમસ્યાની ઓળખ થાય તે માટે તપાસ અને જરૂરિયાત મુજબ ફિઝિયોથેરાપી માર્ગદર્શન પણ ઉપયોગી બની શકે છે.ફિઝિયોથેરાપી શાળાઓને એવા બચાવલક્ષી કાર્યક્રમો શરૂ કરવામાં મદદ કરી શકે છે જેમાં દુખાવો સતત રહેવાની રાહ જોવાને બદલે શરીરની યોગ્ય હિલચાલ, શરૂઆતના લક્ષણોની ઓળખ અને સ્વસ્થ શારીરિક પ્રવૃત્તિ પર ભાર મૂકવામાં આવે.
માતા-પિતાએ શું સમજવાની જરૂર છે?
બાળક પીઠ, કમર અથવા શરીરના અન્ય ભાગમાં વારંવાર દુખાવાની ફરિયાદ કરે તો તેને માત્ર સ્કૂલ બેગના વજન સાથે જ ન જોડવું જોઈએ. માતા-પિતાએ બાળકની સમગ્ર દૈનિક જીવનશૈલી પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. બાળક કેટલો સમય બેસે છે, કેટલો સમય મોબાઇલ કે અન્ય પડદા સામે રહે છે, કેટલી શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરે છે, તેની બેસવાની અને ચાલવાની રીત કેવી છે અને અગાઉ કોઈ ઈજા થઈ છે કે નહીં—આ બધી બાબતો મહત્વની છે. બાળકની બેગમાં બિનજરૂરી વસ્તુઓ ન ભરવી, લાંબા સમય સુધી એક જગ્યાએ બેસવા ન દેવું, રોજ રમવા માટે સમય આપવો અને યોગ્ય રીતે બેસવા-ચાલવાની ટેવ પાડવી પણ જરૂરી છે. જો બાળક વારંવાર દુખાવાની ફરિયાદ કરે અથવા દુખાવો તેની સામાન્ય પ્રવૃત્તિમાં અડચણ ઊભી કરે તો તેને અવગણવાને બદલે તબીબી નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જોઈએ.
બાળપણથી જ ધ્યાન આપવાની જરૂર
બાળકોમાં પીઠનો દુખાવો હવે માત્ર મોટી ઉંમરની સમસ્યા તરીકે જોવાનો મુદ્દો નથી. IAP દ્વારા વ્યક્ત કરવામાં આવેલી ચિંતા અને વિવિધ ભારતીય અભ્યાસોમાં સામે આવેલા આંકડા બતાવે છે કે બાળકોના સ્નાયુ, હાડકાં અને સાંધાના સ્વાસ્થ્ય પર બાળપણથી જ ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે ઉકેલ માત્ર સ્કૂલ બેગનું વજન ઘટાડવામાં નથી. બાળકોને વધુ હલનચલન, સારી શારીરિક તંદુરસ્તી, યોગ્ય રીતે બેસવા-ચાલવાની ટેવ, તાકાત અને લવચીકતા સાથે સ્વસ્થ જીવનશૈલી તરફ લઈ જવાની જરૂર છે. પીઠમાં દુખાવો થયા પછી સારવાર શરૂ કરવાને બદલે બાળપણથી જ યોગ્ય આદતો વિકસાવીને સમસ્યાને અટકાવવાનો પ્રયાસ કરવો વધુ મહત્વપૂર્ણ છે. બાળકોના સ્નાયુ અને હાડકાંના સ્વાસ્થ્યની શરૂઆત બાળપણથી જ થાય છે—અને એટલે બચાવ પણ બાળપણથી જ શરૂ થવો જોઈએ.