છેલ્લા બે વર્ષમાં ઓક્ટોબર મહિનો સૌથી ગરમ સાબિત થયો છે. હવામાનની આ અસામાન્ય સ્થિતિને 'ઓક્ટોબર હીટ' કહેવામાં આવે છે.
તાપમાનમાં અજીબ ફેરફાર
જોકે ચોમાસું સામાન્ય રીતે ઓક્ટોબર સુધીમાં પીછેહઠ કરે છે. ઉત્તર ભારતમાં મહિનાની શરૂઆતથી જ તાપમાનમાં નોંધપાત્ર વધારો થઈ રહ્યો છે. આ વર્ષે, ઓક્ટોબરની શરૂઆતથી મહત્તમ તાપમાન 35 ડિગ્રી સેલ્સિયસથી ઉપર રહ્યું છે. તાપમાન 37.1 ડિગ્રી સેલ્સિયસ પર પહોંચ્યું છે. જે છેલ્લા બે વર્ષમાં ઓક્ટોબરનો સૌથી ગરમ દિવસ શનિવાર ગણવામાં આવે છે. પરિણામે, રવિવારે 36.4 ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાન નોંધાયું હતું. જે સામાન્ય કરતાં લગભગ 2 ડિગ્રી વધારે હતું. આ અસામાન્ય ગરમીને સામાન્ય રીતે ઓક્ટોબર ગરમી કહે છે.
ચોમાસાની વિદાય અને બદલાતી દબાણ પ્રણાલીઓ
ઓક્ટોબર ગરમીનું એક મુખ્ય કારણ ચોમાસાની ઋતુથી ચોમાસા પછીના સમયગાળામાં સ્થળાંતર છે. ચોમાસા દરમિયાન, ઉત્તર ભારતના મેદાનો પર ઓછા દબાણવાળા વિસ્તારો બને છે. આ સિસ્ટમ ભેજ, વાદળો અને પ્રમાણમાં ઠંડા પવનોને આકર્ષવામાં મદદ કરે છે. જેમ જેમ ચોમાસું પીછેહઠ કરે છે. તેમ તેમ નીચા દબાણની પેટર્ન ધીમે ધીમે નબળી પડે છે. જે ઉચ્ચ દબાણ અથવા ચક્રવાત વિરોધી વાતાવરણને માર્ગ આપે છે. ઉચ્ચ દબાણ હવાને વધવાને બદલે ડૂબી જાય છે. ડૂબવાની આ પ્રક્રિયાને સબસિડન્સ કહેવામાં આવે છે. આ જમીનની નજીક તાપમાનમાં વધારો કરી શકે છે. જેના કારણે ગરમ અને ભેજવાળી સ્થિતિ સર્જાય છે.
હવા આટલી ભેજવાળી કેમ ?
ગરમી વધુ દુઃખદાયક છે કારણ કે મહિનાઓ સુધી ચોમાસાના વરસાદ પછી જમીન ખૂબ ભેજવાળી રહે છે. વરસાદ બંધ થયા પછી પણ, જમીનમાં ભેજ ટકી શકે છે, અને પાણીની વરાળ નીચલા વાતાવરણમાં રહી શકે છે. જ્યારે આકાશ સ્વચ્છ હોય છે, ત્યારે તેજસ્વી સૂર્યપ્રકાશ ભીની જમીનને ગરમ કરે છે અને બાષ્પીભવન વધારે છે, પરિણામે ભેજ વધે છે, જેનાથી તાપમાન ખરેખર કરતાં વધુ લાગે છે. પાણીની વરાળ પણ ગ્રીનહાઉસ ગેસ છે. તે પૃથ્વીની સપાટીમાંથી ઉત્સર્જિત ઇન્ફ્રારેડ કિરણોત્સર્ગનો ભાગ શોષી લે છે. આ વાતાવરણમાં ગરમીના જાળવણીને અસર કરે છે. આ રાતોને ગરમ બનાવી શકે છે અને સૂર્યાસ્ત પછી પણ તાપમાન ઝડપથી ઘટતું અટકાવી શકે છે.
પશ્ચિમી વિક્ષેપોમાં ઘટાડો
પશ્ચિમી વિક્ષેપો એ હવામાન પ્રણાલીઓ છે જે સામાન્ય રીતે ભૂમધ્ય પ્રદેશમાં બને છે. તેઓ ઉત્તર ભારતના ભાગોમાં ઠંડક અને વરસાદ લાવી શકે છે. જ્યારે ઓક્ટોબરની શરૂઆતમાં તેમની પ્રવૃત્તિ નબળી પડે છે, ત્યારે વાદળો, વરસાદ અને ઠંડા પવનો તાપમાન ઘટાડવાની શક્યતા ઘટાડે છે. શહેરીકરણને કારણે શહેરોમાં આ ઘટના વધુ સ્પષ્ટ થાય છે. કોંક્રિટ ઇમારતો, રસ્તાઓ અને પાકા સપાટીઓ દિવસ દરમિયાન સૂર્યની ગરમીનો મોટો જથ્થો શોષી લે છે અને સૂર્યાસ્ત પછી ધીમે ધીમે તેને છોડે છે.
ઓક્ટોબરની ગરમી અસહ્ય કેમ ?
ઓક્ટોબરની ગરમી કોઈ એક પરિબળને કારણે થતી નથી. તે સંક્રમણ સમયગાળા દરમિયાન થાય છે જ્યારે ચોમાસાની ઋતુ પસાર થઈ જાય છે, આકાશ સ્વચ્છ હોય છે, જમીન ભેજવાળી રહે છે અને હવાના દબાણની પેટર્ન બદલાય છે. સૂર્યની તીવ્ર ગરમી, ઉચ્ચ ભેજ, સ્થિર પવનો, નબળી ઠંડક પ્રણાલીઓ અને શહેરોમાં ગરમીનો સંચય થવાને કારણે તાપમાન સામાન્ય સ્તરથી ઉપર વધી શકે છે. આ જ કારણ છે કે ઓક્ટોબર મહિનામાં ચોમાસાની ઋતુ પૂરી થયા પછી પણ દિવસ દરમિયાન ગરમીનો અનુભવ થઈ શકે છે.
આ પણ વાંચોઃ એક તરફ પૂરનો પ્રકોપ તો બીજી તરફ ભીષણ દુષ્કાળ, આખરે ક્યાં ગાયબ થઈ રહ્યું છે ધરતીનું પાણી?