પરંતુ મહારાષ્ટ્રમાં રાજ્ય સરકારે 358 તાલુકાઓમાંથી 265 તાલુકાઓમાં લગભગ 74 ટકા વિસ્તારમાં, દુષ્કાળ જાહેર કર્યો છે.
દુષ્કાળનો સામનો કરતા જિલ્લાઓ
મહારાષ્ટ્રના 265 તાલુકાઓમાં દુષ્કાળ જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. જ્યારે અન્ય ઘણા રાજ્યોમાં પૂર હોવા છતાં ભૂગર્ભજળનું સ્તર ઘટી રહ્યું છે. વૈજ્ઞાનિક કારણોમાં વધુ પડતો પાણીનો ઉપયોગ, ઓછું રિચાર્જ અને વરસાદનો સમાવેશ થાય છે. નદીઓ છલકાઈ રહી છે, અને ખેતરો ડૂબી રહ્યા છે. દરમિયાન, મહારાષ્ટ્ર સહિત ઘણા રાજ્યોમાં ગંભીર દુષ્કાળ પડી રહ્યો છે. ભૂગર્ભજળનું સ્તર સતત ઘટી રહ્યું છે. મહારાષ્ટ્ર રાજ્યના 36 જિલ્લાઓમાંથી બત્રીસ જિલ્લાઓ પાણીના ગંભીર અછતનો સામનો કરી રહ્યા છે.
ભૂગર્ભજળની ક્ષમતામાં ઘટાડો
શહેરો અને મેદાનોમાં કોંક્રિટ રસ્તાઓ, ઇમારતો અને કાયમી માળખાઓએ માટીની શોષણ ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કર્યો છે. પહેલાં, વરસાદી પાણી જમીનમાં ઘૂસી જતું હતું, ધીમે ધીમે ભૂગર્ભજળને રિચાર્જ કરતું હતું. હવે, મોટાભાગનું પાણી સપાટી ઉપર વહે છે, જેને વહેણ કહેવાય છે. વધુમાં, નદીઓ પર બાંધવામાં આવેલા બંધ અને પાળાઓએ પાણીના કુદરતી પ્રવાહમાં ફેરફાર કર્યો છે. નિયંત્રિત રીતે ફેલાવાને બદલે, પૂરનું પાણી ઝડપથી નીચે તરફ વહે છે. વન-નાબૂદી અને માટીના ધોવાણને કારણે ભૂગર્ભજળની ક્ષમતામાં પણ ઘટાડો થયો છે. પરિણામે, પૂરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં પણ ભૂગર્ભજળ યોગ્ય રીતે રિચાર્જ થઈ રહ્યું નથી.
ભૂગર્ભજળ સ્તર ઘટવાના વૈજ્ઞાનિક કારણો
ભૂગર્ભજળ સ્તર ઘટવાનું સૌથી મોટું કારણ પાણીનો વધુ પડતો ઉપયોગ છે. ભારત વિશ્વનો સૌથી મોટો ભૂગર્ભજળ નિષ્કર્ષણ કરતો દેશ છે. ખેતી માટે ટ્યુબવેલ અને બોરવેલમાંથી પાણી કાઢવામાં આવી રહ્યું છે. ઘણા વિસ્તારોમાં સિંચાઈ માટે ભૂગર્ભજળ પર નિર્ભરતા 60-70 ટકા સુધી પહોંચી ગઈ છે. ચોમાસાનો વરસાદ અસમાન બન્યો છે. કેટલાક વિસ્તારોમાં વધુ પડતો વરસાદ પડે છે, જ્યારે અન્ય વિસ્તારોમાં ખૂબ ઓછો વરસાદ પડે છે. આબોહવા પરિવર્તન ચોમાસાની પેટર્ન બદલી રહ્યું છે. લાંબા ગાળાના દુષ્કાળ પછી અચાનક ભારે વરસાદ પડે છે.
આબોહવા પરિવર્તન અને પ્રાદેશિક તફાવતો
ભારતમાં ચોમાસું હંમેશા એકસરખું હોતું નથી. પશ્ચિમ ઘાટ, ઉત્તર-પૂર્વ અને કેટલાક મેદાનોમાં ભારે વરસાદ પડે છે, જ્યારે મરાઠવાડા, વિદર્ભ, રાજસ્થાન, ગુજરાત અને મધ્યપ્રદેશના ઘણા ભાગોમાં ઓછો વરસાદ પડે છે. આ વર્ષે મહારાષ્ટ્રમાં ભારે વરસાદની અછતને કારણે દુષ્કાળ પડ્યો હતો. કેટલાક અન્ય રાજ્યોમાં વધુ પડતા વરસાદને કારણે પૂર આવ્યું. આબોહવા પરિવર્તને આ અસમાનતાને વધુ તીવ્ર બનાવી છે. વધતા તાપમાનમાં બાષ્પીભવન વધી રહ્યું છે, જેના કારણે પાણી ઝડપથી બાષ્પીભવન થાય છે. જમીનમાં ભેજ ઓછો થઈ રહ્યો છે. જો ભૂગર્ભજળને રિચાર્જ કરવા માટે પગલાં લેવામાં નહીં આવે, તો આગામી વર્ષોમાં પરિસ્થિતિ વધુ ખરાબ થઈ શકે છે. પૂરનું પાણી દરિયામાં વહી જાય છે અથવા બાષ્પીભવન થાય છે, જ્યારે ભૂગર્ભજળનો ભંડાર ઓછો થઈ જાય છે.
વિરોધાભાસ સમજવુ મહત્ત્વનું
આ વિરોધાભાસને સમજવો અને ઉકેલવો મહત્વપૂર્ણ છે. સૌ પ્રથમ, પાણી સંરક્ષણ અને ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ પર ભાર મૂકવો જોઈએ. તળાવ, ચેક ડેમ, વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ અને વનીકરણ જેવા પગલાં પૂરના પાણીને જમીનમાં શોષવામાં મદદ કરી શકે છે. ટપક અને છંટકાવ સિંચાઈ જેવી પાણી બચાવતી કૃષિ તકનીકોને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ. પાણી-કાર્યક્ષમ પાકોને પ્રાથમિકતા આપવા માટે પાક ચક્ર બદલવા જોઈએ.
સમયસર પગલાં લેવા જરુરી
સરકારે દુષ્કાળગ્રસ્ત ખેડૂતો માટે તાત્કાલિક નાણાકીય સહાય, વળતર અને ઘાસચારો અને પાણી સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ. મહારાષ્ટ્રમાં જાહેર કરાયેલા રાહત પેકેજનો અમલ ઝડપથી અને અસરકારક રીતે થવો જોઈએ. લાંબા ગાળે, નદી જોડાણ પ્રોજેક્ટ્સ, વોટરશેડ મેનેજમેન્ટ અને આબોહવા-અનુકૂળ નીતિઓ પર કામ કરવું જોઈએ. જનતાએ એ પણ જાણવું જોઈએ કે પાણી મર્યાદિત સંસાધન છે. પૂર અને દુષ્કાળ બંને આપણા જળ વ્યવસ્થાપનની ખામીઓને ઉજાગર કરે છે. જો સમયસર નક્કર પગલાં લેવામાં નહીં આવે, તો આ કટોકટી વધુ વકરી જશે.
આ પણ વાંચોઃ મુંબઈ-અમદાવાદ બુલેટ ટ્રેન, 320 કિમી/કલાકની ઝડપે પણ વિના આંચકે બદલાશે ટ્રેક, અપનાવાઈ ખાસ ટેકનિક