બર્લિનમાં આયોજિત ચર્ચામાં તેમણે વિકસિત દેશોની આકરી ટીકા કરી છે. આનાથી એ પ્રશ્ન ઉભો થાય છે કે કયો દેશ સૌથી વધુ કાર્બન ઉત્સર્જન કરે છે અને તેને રોકવા માટે કોણે વધુ ખર્ચ કરવો જોઈએ.
કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવાની જરૂરિયાત
આ દિવસોમાં વૈશ્વિક સ્તરે ક્લાઈમેટ ચેન્જ અંગે ગરમાગરમ ચર્ચા ચાલી રહી છે. વિશ્વભરના દેશો તેની અસર જોવા મળી રહ્યા છે. વિકસિત દેશો કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકી રહ્યા છે. જ્યારે ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશો પ્રશ્ન કરી રહ્યા છે કે કિંમત કોણ ચૂકવશે. ભારતનો દાવો છે કે સમૃદ્ધ દેશોએ દાયકાઓથી કોલસા અને અન્ય અશ્મિભૂત ઇંધણ પર તેમની અર્થવ્યવસ્થા બનાવી છે. હવે, પર્યાવરણના નામે, તેઓ વિકાસશીલ દેશોના ઉદ્યોગો પર વધારાનો બોજ લાદી રહ્યા છે.
1. વૈશ્વિક કાર્બન ઉત્સર્જનની સ્થિતિ:
જીવાશ્મ ઇંધણ અને ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓથી થતા કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઉત્સર્જનમાં દુનિયાના મુખ્ય દેશોની સ્થિતિ નીચે મુજબ છે
ચીન (આશરે 31.8%): ચીન વર્તમાન સમયમાં વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી વધુ કાર્બન ઉત્સર્જન કરનાર દેશ છે.
અમેરિકા (આશરે 12.7%): આ યાદીમાં અમેરિકા બીજા સ્થાને છે.
ભારત (આશરે 8.3%): ભારત ત્રીજા સ્થાને છે. જો કે, ભારતનો પક્ષ એવો છે કે વિશ્વની કુલ વસ્તીના આશરે 17 ટકા લોકો ભારતમાં રહે છે, જ્યારે વૈશ્વિક ઉત્સર્જનમાં ભારતનો હિસ્સો માત્ર 8.3 ટકા જ છે. યુરોપિયન યુનિયન - EU (આશરે 6.3%), રશિયા (આશરે 4.6%)
2. યુરોપિયન યુનિયનનો કાર્બન ટેક્સ
યુરોપિયન યુનિયને કાર્બન બોર્ડર એડજસ્ટમેન્ટ મેકેનિઝમ લાગુ કર્યું છે, જે અંતર્ગત આયાત થતી વસ્તુઓ પર કાર્બન ઉત્સર્જનના આધારે વધારાનો ટેક્સ વસૂલવામાં આવશે.
કયા ક્ષેત્રો પ્રભાવિત થશે?
સ્ટીલ, એલ્યુમિનિયમ, સિમેન્ટ, ખાતર, વીજળી અને હાઇડ્રોજન.
ગોયલે બર્લિનની ડિબેટમાં સ્પષ્ટ કર્યું કે આવા કડક નિયમો અને ટેક્સથી યુરોપની પોતાની અર્થવ્યવસ્થાને જ નુકસાન થશે. સ્ટીલ, એલ્યુમિનિયમ અને સિમેન્ટ મોંઘા થવાથી રોડ, બંદરો, એરપોર્ટ અને અન્ય પાયાના માળખાકીય પ્રોજેક્ટ્સ નો ખર્ચ વધી જશે. તેનાથી યુરોપિયન ઉદ્યોગોની વૈશ્વિક બજારમાં સ્પર્ધાત્મક શક્તિ નબળી પડશે.
યુરોપનો પક્ષ (કાર્બન લીકેજ)
યુરોપિયન યુનિયનનું માનવું છે કે જો તેમના પોતાના ઉદ્યોગો પર કડક નિયમો હોય અને બહારથી આવતી સસ્તી વસ્તુઓ પર ટેક્સ ન લાગે, તો કંપનીઓ એવા દેશોમાં ઉત્પાદન ખસેડી શકે જ્યાં પર્યાવરણીય નિયમો હળવા હોય. આ જોખમને રોકવા માટે સીબીએમ જરૂરી છે.
3. ક્લાઈમેટ ફાઈનાન્સ અને વાસ્તવિક વિવાદ
વિકાસશીલ દેશોને સ્વચ્છ ઊર્જા, નવી ટેકનોલોજી અને આપત્તિઓ સામે રક્ષણ મેળવવા માટે ભારે નાણાકીય રોકાણની જરૂર પડે છે. આ જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટેના નાણાકીય પ્રવાહને 'ક્લાઈમેટ ફાઈનાન્સ' કહે છે.
લક્ષ્ય અને વાસ્તવિકતા:
વિકસિત દેશોએ વિકાસશીલ દેશો માટે વાર્ષિક 100 અબજ ડૉલર ક્લાઈમેટ ફાઈનાન્સ એકત્ર કરવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું હતું.
વર્ષ 2022માં આ લક્ષ્ય પ્રથમવાર પૂર્ણ થયું અને ફંડ 115.9 અબજ ડૉલર સુધી પહોંચ્યું. 2024માં આ રકમ વધીને 136.7 અબજ ડૉલર થઈ ગઈ હતી.
મુખ્ય વિવાદ શરતો અને સ્વરૂપનો
આ રકમમાં મોટો હિસ્સો લોન અને ખાનગી સ્ત્રોતોમાંથી આવે છે, જે વિકાસશીલ દેશો પર આર્થિક બોજ વધારે છે.
ભારત અને અન્ય વિકાસશીલ દેશોની માંગ છે કે આ નાણાકીય સહાય સરળ શરતો પર અને અનુદાન સ્વરૂપે મળવી જોઈએ.
પીયુષ ગોયલ અને અન્ય ભારતીય નેતાઓએ અગાઉ પણ વારંવાર આક્ષેપ કર્યો છે કે વિકસિત દેશોએ ટેકનોલોજી હસ્તાંતરણ અને નાણાકીય વચનો પૂરા કરવામાં વિલંબ કર્યો છે.
4. ઐતિહાસિક જવાબદારી અને ભારતનો સિદ્ધાંત
આંતરરાષ્ટ્રીય જળવાયુ વાર્તાઓમાં ભારત "સામાન્ય પરંતુ અલગ-અલગ જવાબદારીઓ અને ક્ષમતાઓ"ના સિદ્ધાંતનું સમર્થન કરે છે.
ઐતિહાસિક કારણો:
પશ્ચિમી અથવા વિકસિત દેશોએ દાયકાઓ સુધી કોલસો, તેલ અને ગેસ જેવા જીવાશ્મ ઇંધણનો અનિયંત્રિત ઉપયોગ કરીને પોતાની અર્થવ્યવસ્થા વિકસાવી છે, જેના કારણે વાતાવરણમાં ગ્રીનહાઉસ ગેસોનો જમાવડો થયો.
વિકાસશીલ દેશોની મજબૂરી:
ભારત જેવા દેશોએ ગરીબી નિવારણ, વિશાળ વસ્તી માટે વીજળી, આવાસ, પરિવહન અને રોજગારીની જરૂરિયાતો પણ પૂરી કરવાની છે અને સાથે-સાથે પર્યાવરણનું પણ ધ્યાન રાખવાનું છે. ભારત હાલમાં સ્ટીલ ઉત્પાદન સહિતના ક્ષેત્રોને વધુ પર્યાવરણ-અનુકૂળ બનાવવા તરફ કામ કરી રહ્યું છે, પરંતુ વિકસિત દેશો તરફથી આર્થિક અને ટેકનોલોજીકલ સહાય પૂરતા પ્રમાણમાં મળવી અનિવાર્ય છે.
આ પણ વાંચોઃ ફ્રાન્સમાં જનઆંદોલન, શિક્ષકોની અછતથી શરૂ થયેલો ગુસ્સો ગ્રાઉન્ડ ઝીરો સુધી કેવી રીતે પહોંચ્યો?, જાણો