અમેરિકામાં સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ સામે લોકોનો અસંતોષ પણ વધી રહ્યો છે. ખાસ કરીને બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય અંગે સવાલો ઉઠ્યા છે.
સર્વેમાં શુ આવ્યુ સામે ?
તાજેતરના Reuters/Ipsos સર્વે મુજબ અમેરિકાના 61% લોકો સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ પર વધુ સરકારી દેખરેખના સમર્થનમાં છે. 66% લોકો 16 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને સુરક્ષિત રાખવા માટે ઉંમર ચકાસણીની વ્યવસ્થા ફરજિયાત કરવાની તરફેણમાં છે. આ દર્શાવે છે કે અમેરિકામાં ચર્ચા હવે માત્ર સોશિયલ મીડિયા ઉપયોગી છે કે નહીં? સુધી મર્યાદિત નથી રહી. લોકો કંપનીઓની જવાબદારી અને નિયંત્રણ અંગે પણ ગંભીર પ્રશ્નો પૂછી રહ્યા છે.
અમેરિકામાં સોશિયલ મીડિયા સામે આક્રોશના મુખ્ય કારણો
1. બાળકો અને કિશોરોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય અંગે ચિંતા
અમેરિકામાં સૌથી મોટો મુદ્દો યુવાનો પર સોશિયલ મીડિયાની અસરનો છે. Instagram, TikTok, YouTube જેવા પ્લેટફોર્મ પર સતત સ્ક્રોલિંગ, likes અને followersની સ્પર્ધા તથા દેખાવ આધારિત સામગ્રીને કારણે માતા-પિતા અને નીતિનિર્માતાઓ ચિંતિત છે. આ મુદ્દો હવે માત્ર ચર્ચા પૂરતો રહ્યો નથી. ઓગસ્ટ 2026માં New Mexicoની અદાલતે Metaને બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્યને લગતા નુકસાનના કેસમાં $567 મિલિયન ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો હતો. અદાલતે કંપનીને કેટલાક પ્લેટફોર્મ ફીચર્સમાં ફેરફાર કરવા અને ઉંમર ચકાસણી વધુ અસરકારક બનાવવા માટે પણ કહ્યું હતું.
2. ખોટી માહિતી અને Deepfakeનો ફેલાવો
સોશિયલ મીડિયા પર માહિતી અત્યંત ઝડપથી ફેલાય છે, પરંતુ તેની સાથે ખોટી માહિતી પણ એટલી જ ઝડપથી ફેલાઈ શકે છે. અમેરિકામાં રાજકારણ, ચૂંટણી, યુદ્ધ, ઇમિગ્રેશન અને સામાજિક મુદ્દાઓને લઈને બનાવટી તસવીરો, AI-generated વીડિયો અને ભ્રામક પોસ્ટ્સે સમસ્યા વધારે ગંભીર બનાવી છે. Pew Research Centerના અભ્યાસ મુજબ અમેરિકામાં લગભગ 53% વયસ્કો ઓછામાં ઓછા ક્યારેક સોશિયલ મીડિયા પરથી સમાચાર મેળવે છે. એટલે સોશિયલ મીડિયા સમાચારના પરંપરાગત માધ્યમનો વિકલ્પ પણ બની રહ્યું છે.
3. રાજકીય ધ્રુવીકરણ
અમેરિકામાં સોશિયલ મીડિયા રાજકીય ચર્ચાનું એક મોટું મેદાન બની ગયું છે. એક જ ઘટનાને અલગ-અલગ રાજકીય જૂથો સંપૂર્ણપણે અલગ રીતે રજૂ કરી શકે છે. Pewના સંશોધન મુજબ 42% સોશિયલ મીડિયા વપરાશકર્તાઓ કહે છે કે આ પ્લેટફોર્મ તેમના માટે રાજકીય અથવા સામાજિક મુદ્દાઓમાં ભાગ લેવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે. એટલે સોશિયલ મીડિયા માત્ર ચર્ચાનું માધ્યમ નથી. તે રાજકીય સક્રિયતાનું સાધન પણ બની ગયું છે.
4. સોશિયલ મીડિયા પર વિશ્વાસનો પ્રશ્ન
અમેરિકામાં સોશિયલ મીડિયા અંગે વિશ્વાસનો પ્રશ્ન પણ મહત્વનો બની રહ્યો છે. Pew Research Center સતત અમેરિકનોના સમાચાર અને સોશિયલ મીડિયા પરના વિશ્વાસને માપી રહ્યું છે. 2025ના એક અભ્યાસમાં Pewએ નોંધ્યું હતું કે ખોટા સમાચાર વારંવાર જોવા મળતા લોકોને સાચી માહિતી ઓળખવામાં વધુ મુશ્કેલી પડતી હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું. બીજી તરફ યુવાનોમાં સોશિયલ મીડિયા સમાચારનો મહત્વનો સ્ત્રોત બની રહ્યું છે. 30 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના અમેરિકનો સોશિયલ મીડિયા પરથી સમાચાર મેળવવામાં અન્ય વયજૂથો કરતાં આગળ છે.
5. ડેટા અને Privacy અંગે ચિંતા
સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ પાસે વપરાશકર્તાઓના વર્તન અંગે વિશાળ પ્રમાણમાં માહિતી હોય છે—તેઓ શું જુએ છે, શું પસંદ કરે છે, કઈ પોસ્ટ પર કેટલો સમય રોકાય છે વગેરે. આ ડેટાનો ઉપયોગ જાહેરાત અને કન્ટેન્ટ ભલામણ માટે થાય છે. પરંતુ લોકોનો સવાલ એ છે કે વ્યક્તિગત ડેટાનો ઉપયોગ કેટલો પારદર્શક છે અને વપરાશકર્તાને તેના ડેટા પર કેટલો નિયંત્રણ છે. આ જ કારણસર અમેરિકામાં સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ માટે વધુ સરકારી દેખરેખની માંગ વધી રહી છે.
શું અમેરિકનો સોશિયલ મીડિયા છોડવા માંગે છે?
Pew Research Centerના 2025ના આંકડા મુજબ અમેરિકાના 84% વયસ્કો YouTubeનો ઉપયોગ કરે છે, 71% Facebookનો અને 50% Instagramનો ઉપયોગ કરે છે. TikTokનો ઉપયોગ 37% અને WhatsAppનો 32% અમેરિકન વયસ્કો કરે છે. અર્થાત્ સમસ્યા “સોશિયલ મીડિયા છે” એટલી નથી. લોકોનો વધતો સવાલ છે. સોશિયલ મીડિયા કેવી રીતે ચલાવવામાં આવે છે અને કંપનીઓ તેની નકારાત્મક અસરો માટે કેટલી જવાબદાર છે?
ભારતમાં કેવી છે સ્થિતિ ?
ભારતનું ચિત્ર અમેરિકાથી થોડું અલગ છે. અહીં સોશિયલ મીડિયા સામે અસંતોષના મુદ્દા છે, પરંતુ બીજી બાજુ સોશિયલ મીડિયા ભારતના ડિજિટલ જીવનનો અત્યંત મોટો હિસ્સો બની ગયું છે. DataReportalના 2026ના ભારત સંબંધિત આંકડા મુજબ 2025ના અંતમાં ભારતમાં લગભગ 1.03 અબજ ઇન્ટરનેટ વપરાશકર્તા હતા અને લગભગ 500 મિલિયન સોશિયલ મીડિયા user identities નોંધાઈ હતી.
ભારતમાં કયા પ્લેટફોર્મનો મોટો પ્રભાવ?
YouTubeની જાહેરાત પહોંચ લગભગ 500 મિલિયન વપરાશકર્તાઓ સુધી હતી.
Instagramની જાહેરાત પહોંચ લગભગ 481 મિલિયન હતી.
Facebookની જાહેરાત પહોંચ લગભગ 403 મિલિયન હતી.
Snapchatની સંખ્યા લગભગ 213 મિલિયન હતી.
ભારતમાં સોશિયલ મીડિયા સમાચારનું મોટું માધ્યમ
55% લોકોએ YouTubeનો ઉપયોગ સમાચાર માટે કરે છે
46% WhatsApp,
37% Instagram,
36% Facebookનો ઉપયોગ કર્યો.
ભારતમાં Fake News સૌથી મોટો પડકાર
ભારતની સૌથી મોટી સમસ્યાઓમાંની એક misinformation છે. Reuters Instituteના 2025 Digital News Report મુજબ ભારતીય સર્વેમાં 53% લોકોએ WhatsAppને ખોટી અને ભ્રામક માહિતી માટે સૌથી મોટો ખતરો ગણાવ્યો હતો. જે રિપોર્ટમાં આવરી લેવાયેલા બજારોમાં સૌથી ઊંચા પ્રમાણોમાંનું એક હતું. ભારતમાં WhatsAppના મોટા અને ખાનગી ગ્રુપ, સ્થાનિક ભાષાઓમાં કન્ટેન્ટ અને ઝડપથી ફેલાતા વીડિયો-મેસેજને કારણે ખોટી માહિતીનું નિયંત્રણ મુશ્કેલ બની શકે છે. આ સમસ્યા માત્ર રાજકારણ સુધી મર્યાદિત નથી. આરોગ્ય, રોકાણ, નોકરી, સરકારી યોજનાઓ અને અફવાઓ જેવી બાબતોમાં પણ સોશિયલ મીડિયા પરથી મળતી અપ્રમાણિત માહિતી લોકોના નિર્ણયોને અસર કરી શકે છે.
સોશિયલ મીડિયાનું ભવિષ્ય કેવું હોઈ શકે?
આગામી સમયમાં સોશિયલ મીડિયા સામે સંપૂર્ણ બહિષ્કાર કરતાં વધુ જવાબદારી અને નિયમન તરફનો ટ્રેન્ડ વધારે મજબૂત બની શકે છે.
ત્રણ મોટા ફેરફારો ખાસ જોવા મળી શકે છે:
Age Verification: બાળકો અને કિશોરોને નુકસાનકારક કન્ટેન્ટથી બચાવવા માટે ઉંમર આધારિત નિયંત્રણો વધશે.
AI Content Labelling: AIથી બનેલા ફોટા, વીડિયો અને અવાજને ઓળખવા તથા label કરવા માટે વધુ ટેક્નોલોજી અને નિયમો આવશે.
Platform Accountability: સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ પાસેથી તેમના recommendation algorithms, moderation systems અને user-safety practices અંગે વધુ જવાબદારીની માંગ થશે.
નિષ્કર્ષ
અમેરિકામાં સોશિયલ મીડિયા સામેનો વધતો આક્રોશ એ વાતનો સંકેત છે કે સમાજ હવે ટેક્નોલોજીને માત્ર સુવિધા તરીકે નહીં પરંતુ તેની સામાજિક કિંમત સાથે પણ જોવાનું શરૂ કરી રહ્યો છે. ભારતમાં સ્થિતિ થોડી અલગ હોવા છતાં અહીં પણ એ જ પ્રકારના પ્રશ્નો ઝડપથી ઊભા થઈ રહ્યા છે. ભારત પાસે 500 મિલિયન જેટલી સોશિયલ મીડિયા user identities અને એક અબજથી વધુ ઇન્ટરનેટ વપરાશકર્તાઓનું વિશાળ ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમ છે.
આ પણ વાંચોઃ દેશની GDP અને યુવાધનના રક્ષણ માટે આરપારની લડાઈ, ડ્રગ્સના દૂષણને ઉખાડી ફેંકવા ભારત સરકારે ઘડ્યો માસ્ટરપ્લાન