ASIએ કોર્ટને કહ્યું છે કે મસ્જિદ પરિસરમાં પ્રાચીન ઈમારતો અને પુરાતત્વીય અવશેષોના સંરક્ષણ અધિનિયમ 1958ની જોગવાઈઓનું ઉલ્લંઘન થઈ રહ્યું છે. પરંતુ જ્યારે પણ ASIની ટીમ મુલાકાતે જતી ત્યારે સ્થાનિક લોકો તેને રોકતા હતા અને પોલીસ ફરિયાદ પણ કરતા હતા.
ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) એ કોર્ટમાં દાખલ કરેલા સોગંદનામામાં કહ્યું છે કે તેની ટીમને પણ સંભલ જામા મસ્જિદમાં પ્રવેશવાની મંજૂરી આપવામાં આવી ન હતી. ASIએ કોર્ટને કહ્યું કે અમારી પાસે 1920થી આ મસ્જિદના સંરક્ષણ અને જાળવણીની જવાબદારી છે. પરંતુ લાંબા સમયથી અમારી ટીમને મસ્જિદ જવાથી અટકાવવામાં આવી રહી છે. તેથી, અમારી પાસે તેના વર્તમાન સ્વરૂપ વિશે માહિતી નથી.
ASIના જણાવ્યા અનુસાર, સમયાંતરે ટીમ જ્યારે પણ આ હેરિટેજ મસ્જિદનું નિરીક્ષણ કરવા જતી ત્યારે લોકો વાંધો વ્યક્ત કરતા અને તેને આગળ જતા અટકાવતા. તેથી, એએસઆઈને મસ્જિદ પરિસરમાં આંતરિક રીતે કરવામાં આવેલા મનસ્વી બાંધકામની કોઈ માહિતી નથી. ASIએ 1998માં આ મસ્જિદની મુલાકાત લીધી હતી. છેલ્લી વખત આ વર્ષે જૂનમાં ASI અધિકારીઓની ટીમ સ્થાનિક વહીવટીતંત્ર અને પોલીસની મદદથી મસ્જિદમાં પ્રવેશવામાં સફળ રહી હતી.
સંભલ મસ્જિદમાં નિયમોનો ભંગ થઈ રહ્યો છેઃ ASI
તે સમયે એએસઆઈએ મસ્જિદ બિલ્ડિંગમાં કેટલાક વધારાના બાંધકામના કામો જોયા હતા. તેણે કોર્ટને કહ્યું છે કે મસ્જિદ પરિસરમાં પ્રાચીન ઈમારતો અને પુરાતત્વીય અવશેષોના સંરક્ષણ અધિનિયમ 1958ની જોગવાઈઓનું ઘોર ઉલ્લંઘન થઈ રહ્યું છે. પરંતુ જ્યારે પણ ASIની ટીમ મુલાકાતે જતી ત્યારે સ્થાનિક લોકો તેને રોકતા હતા અને પોલીસ ફરિયાદ પણ કરતા હતા. ASIએ આ હેરિટેજ મસ્જિદમાં ગેરકાયદે બાંધકામ માટે જવાબદારોને કારણદર્શક નોટિસ પણ ફટકારી છે.
ASIએ પોતાના રિપોર્ટમાં કહ્યું છે કે મુખ્ય મસ્જિદ બિલ્ડિંગની સીડીઓની બંને બાજુએ સ્ટીલની રેલિંગ લગાવવામાં આવી છે. 19 જાન્યુઆરી, 2018 ના રોજ, આગ્રાના કમિશનર દ્વારા સંભલ કોતવાલીમાં આ ગેરકાયદે સ્ટીલ રેલિંગના નિર્માણ અંગે FIR દાખલ કરવામાં આવી હતી. આ પછી, 23 જાન્યુઆરી, 2018 ના રોજ, ASI ના અધિક્ષક પુરાતત્વવિદ્દે સંભલ જામા મસ્જિદ સમિતિના અધ્યક્ષને કારણ બતાવો નોટિસ ફટકારી હતી. 16 ફેબ્રુઆરી, 2018 ના રોજ, આગ્રા વિભાગના એડિશનલ કમિશનર એડમિનિસ્ટ્રેશને ઉપરોક્ત સ્ટીલ રેલિંગને તોડી પાડવા માટે સંભલના જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટને આદેશ જારી કર્યો હતો. તે અંગે આજદિન સુધી કોઈ કાર્યવાહી કરવામાં આવી નથી.
આ સંરક્ષિત મસ્જિદમાં ગેરકાયદે બાંધકામ થયું છેઃ ASI
મસ્જિદની મધ્યમાં એક તળાવ છે જેનો ઉપયોગ પૂજા કરનારાઓ કરે છે. હાલમાં આ ટાંકીનું પત્થર મુકીને નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું છે. મેઈન ગેટથી મસ્જિદમાં પ્રવેશતાની સાથે જ જમીન પર રેડ સેન્ડસ્ટોન, માર્બલ અને ગ્રેનાઈટ સ્ટોન્સનો ઉપયોગ કરીને નવું ફ્લોરિંગ કરવામાં આવ્યું છે. જૂના અસલ પથ્થરનું માળખું તેમાં દટાયેલું છે. હાલમાં, જામા મસ્જિદને મસ્જિદ કમિટી દ્વારા દંતવલ્ક પેઇન્ટના ઘણા જાડા સ્તરોમાં સંપૂર્ણપણે રંગવામાં આવી છે. મૂળ પથ્થરના બાંધકામમાં પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. જેના કારણે મસ્જિદનું મૂળ સ્વરૂપ નષ્ટ થઈ ગયું છે.
મસ્જિદના મુખ્ય હોલના ગુંબજમાંથી લોખંડની સાંકળ સાથે કાચનું ઝુમ્મર લટકાવવામાં આવ્યું છે. ઉપરોક્ત લોખંડની સાંકળનું વર્ણન એ ફુહરરે તેમના પુસ્તક 'ધ મોન્યુમેન્ટલ એન્ટિક્વિટીઝ એન્ડ ઇન્સ્ક્રિપ્શન્સ, ઇન ધ નોર્થ-વેસ્ટર્ન પ્રોવિન્સ એન્ડ અવધ'માં પૃષ્ઠ નંબર 10 પર કર્યું છે. આ પુસ્તકમાં સંભલ મસ્જિદના મૂળ બાંધકામ અને સ્થાપત્યનો ઉલ્લેખ છે. પરંતુ હવે જૂની છતના વાસ્તવિક અવશેષો માત્ર મસ્જિદની પશ્ચિમ બાજુના બે નાના ઓરડા જેવા માળખામાં અને મસ્જિદના ઉત્તર ભાગમાં નાના ઓરડા જેવા માળખામાં જ દેખાય છે. ઉપરોક્ત રૂમ સામાન્ય રીતે બંધ રહે છે.
મસ્જિદનું મૂળ સ્વરૂપ ઘણુ બગડી ગયું છેઃ ASI
મસ્જિદના 1875-76ના આકૃતિ સાથે સરખામણી કરવામાં આવે તો, તેની મુખ્ય રચનાના આગળના ભાગના ઉપરના ભાગમાં કમાનવાળું માળખું દેખાય છે. છજ્જા, સંઘાડો અને મિનારા વગેરેનું નિર્માણ પછીના સમયમાં કરવામાં આવ્યું હતું. મસ્જિદની મુખ્ય ઇમારતની સીડીઓ દક્ષિણ દિશામાં બનાવવામાં આવી છે. ટેકરા પર બનેલી આ ઈમારતના ઉપરના ભાગમાં એક કિલ્લો પણ બનેલો છે. મસ્જિદના પાછળના ભાગમાં ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર પર જૂના ઓરડાઓ બનાવવામાં આવ્યા હતા. મસ્જિદ કમિટીએ તે પ્રાચીન ઈમારતને દુકાનમાં ફેરવીને ભાડે આપી છે. ASIએ કોર્ટમાં દાખલ કરેલા સોગંદનામામાં લખ્યું છે કે હાલમાં ઘણી જગ્યાએ મનસ્વી બાંધકામને કારણે આ સંરક્ષિત સ્મારક મસ્જિદનું મૂળ માળખું બદલાઈ ગયું છે. મુખ્ય ભાગના ઈન્ટિરિયરમાં બ્રાઈટ કલર્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. ગેરકાયદેસર બાંધકામને કારણે આ મસ્જિદનું મૂળ સ્વરૂપ ઘણું બગડી ગયું છે.
