- મલંગગઢ એ મહારાષ્ટ્રનો એક પહાડી કિલ્લો
- સમાધિ કે દરગાહનો આ વિવાદ ઘણો જૂનો
- ધાર્મિકસ્થળોને લઇ બન્ને પક્ષો પહોંચ્યા કોર્ટમાં
મલંગગઢ એ મહારાષ્ટ્રનો એક પહાડી કિલ્લો છે. જ્યાં દરગાહ છે. આ સ્થળ 12મી સદીના સૂફી સંત હાજી અબ્દુલ-ઉલ-રહેમાન સાથે જોડાયેલું છે. કેટલાક લોકો તેને હાજી મલંગ બાબાનું સ્થાન કહે છે. બીજી તરફ હિંદુ ધર્મના અનુયાયીઓનું માનવું છે કે આ જગ્યા એક મંદિર છે. દાવો છે કે અહીં નાથ સંપ્રદાયના બે હિન્દુ સંતોની સમાધિઓ છે. જેમાં એક સમાધિ મલંગ બાબા મચેન્દ્રનાથની અને બીજી સમાધિ બાબા ગોરખનાથની છે. અહીં દર મહિનાની પૂર્ણિમાના દિવસે ભવ્ય આરતી કરવામાં આવે છે. મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી શિંદે અવારનવાર પૂર્ણિમાની તારીખે બાબાની આરતીમાં હાજરી આપે છે. શિંદે ફેબ્રુઆરી 2023માં દરગાહની મુલાકાતે ગયા હતા. બાદ તેમણે ત્યાં કેસરી ચાદર ચઢાવી હતી. જે બાદ આ મામલો સતત ચર્ચામાં છે.
હાજી મલંગની દરગાહ કે મલંગ બાબાની સમાધિ?
મુખ્યમંત્રી એકનાથ શિંદેએ મલંગગઢ મુક્તિ આંદોલન વિશે વાત કરી છે. જેના કારણે મહારાષ્ટ્રમાં એવો સંકેત મળ્યો હતો કે આ ધાર્મિક સ્થળની હાજી મલંગની દરગાહ તરીકેની ઓળખને ભૂંસી નાખવાનો અને તેને મલંગ બાબાની સમાધિની ઓળખ આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે. હિન્દુઓ આ દરગાહને મંદિર કહે છે અને આ વિવાદનો વિષય છે. દરગાહના હિન્દુ ટ્રસ્ટીઓ કોર્ટના નિર્ણયના આધારે દાવો કરે છે કે આ સ્થળ હિન્દુ અને મુસ્લિમ બંને સમુદાયોની સામૂહિક વારસો છે.
શિંદેના ગુરુએ આંદોલન શરૂ કર્યું હતું
સમાધિ કે દરગાહનો આ વિવાદ ઘણો જૂનો છે. મુખ્યમંત્રી એકનાથ શિંદેના રાજકીય ગુરુ આનંદ દિઘેએ 1980માં આ મુદ્દે આંદોલન શરૂ કર્યું હતું. તેમણે દાવો કર્યો કે આ ઈમારતની જગ્યા પર નાથ સંપ્રદાયના સંતોનું એક જૂનું હિન્દુ મંદિર છે જેને 'મચ્છિન્દ્રનાથ મંદિર' કહેવામાં આવે છે.
શિવસેના હોય કે અન્ય જમણેરી જૂથો, તેઓ આ જગ્યાને 'શ્રી મલંગગઢ'ના નામથી ઓળખે છે. 1996માં તેઓ 20,000 શિવસૈનિકો સાથે મંદિર જવા પર અડગ હતા. તે વર્ષે તત્કાલિન મુખ્યમંત્રી મનોહર જોશી અને ઉદ્ધવ ઠાકરેએ પણ પૂજામાં ભાગ લીધો હતો. ત્યારથી, શિવસેના માટે મલંગગઢનું મચ્છેન્દ્રનાથ મંદિર અથવા હાજી મલંગ બાબાની દરગાહ એક મોટો મુદ્દો છે.
છેલ્લા મોટા વિવાદની વાત કરીએ તો 28 માર્ચ, 2021ના રોજ એક ધાર્મિક કાર્યક્રમને લઈને બે સમુદાયો વચ્ચે વિવાદ થયો હતો. ગોરખનાથ સંપ્રદાયના સંત મચિન્દરનાથની સમાધિ પર આરતી દરમિયાન અન્ય સમુદાયના લોકોએ ધાર્મિક નારા લગાવ્યા હતા. આ પછી, બંને પક્ષો વચ્ચે બોલાચાલી શરૂ થઈ, મામલો વધી ગયો અને પોલીસે આ મામલે કેસ નોંધ્યો.
દરગાહનો ઇતિહાસ અને દાવાઓ
દરગાહનો ઈતિહાસ પૌરાણિક કથાઓથી ભરેલો છે. એવું કહેવાય છે કે સ્થાનિક રાજા નાલાના શાસન દરમિયાન સૂફી સંત તેમના ઘણા અનુયાયીઓ સાથે યમનથી અહીં આવ્યા હતા. અહીં રહેતા અથવા તેમની આજીવિકા કમાતા દરેકની પાસે એક વાર્તા છે. દંતકથાઓમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે નલ રાજાએ તેમની પુત્રીના લગ્ન એક સૂફી સંત સાથે કર્યા હતા. જો કે, દરગાહ પર સંઘર્ષના પ્રથમ સંકેતો 18મી સદીની શરૂઆતના છે. ત્યારે સ્થાનિક મુસ્લિમોએ તેનું સંચાલન બ્રાહ્મણ દ્વારા કરવામાં આવે તે સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. આ સંઘર્ષ મંદિરના ધાર્મિક સ્વભાવ વિશે ન હતો પરંતુ તેના નિયંત્રણ વિશે હતો.
અન્ય દંતકથા અનુસાર, 1817 માં એવું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું કે ચિઠ્ઠીઓ નાખીને સંતની ઇચ્છા પૂરી કરવી જોઈએ. ચિઠ્ઠીઓ નાખવામાં આવી હતી અને કાશીનાથ પંતના પ્રતિનિધિ પર ત્રણ વખત લોટરી લાગી હતી, ત્યારબાદ તેમને વાલી જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા. ત્યારથી કેતકર પરિવાર હાજી મલંગ દરગાહ ટ્રસ્ટના વારસાગત ટ્રસ્ટી છે. તેમણે મંદિરની જાળવણીમાં ભૂમિકા ભજવી છે. એવું કહેવાય છે કે ટ્રસ્ટમાં હિન્દુ અને મુસ્લિમ બંને સભ્યો હતા, જેઓ સુમેળથી કામ કરતા હતા. જેમ જેમ સમય પસાર થતો ગયો તેમ તેમ મામલો વાતચીતથી આગળ વધી ગયો અને મારામારીમાં પરિણમ્યો હતો.
બન્ને સમુદાયના લોકો માટે આસ્થાનું કેન્દ્ર
ટેકરીની તળેટીમાં આવેલા આ ધાર્મિક સ્થળ સુધી પહોંચવા માટે લગભગ 4 કિલોમીટરની ટેકરી પર ચઢવું પડે છે. દર વર્ષે આ માર્ગ પર હિન્દુ અને મુસ્લિમ ધર્મના લોકો પૂજા-અર્ચના કરવા આવે છે. આ માર્ગની એક વિશેષતા એ છે કે દરગાહ નામના આ ધાર્મિક સ્થળના માર્ગ પર અનેક મંદિરો આવેલા છે. જે હિંદુઓ આ દરગારને મચ્છેન્દ્રનાથનું મંદિર માનીને જાય છે, તેઓ રસ્તામાં આવતા તમામ મંદિરોમાં જઈને પ્રણામ કરે છે. દરગાહ પહેલા એક મંદિર છે જેના વિશે સ્થાનિક લોકોનો દાવો છે કે આ મંદિર પણ સેંકડો વર્ષ જૂનું છે. અહીં બંને ધર્મના લોકો જોવા મળે છે. અહીં બે કબરો કે સમાધિઓ છે. મુસ્લિમ પક્ષનો દાવો છે કે આમાં સૌથી મોટી કબર યમનથી આવેલા હાજી અબ્દુલ રહેમાનની છે, જે હાજી મલંગના નામથી પ્રખ્યાત હતા. બીજી સમાધિ નળ રાજાની પુત્રીની છે. તેણીને ફાતિમા મા કહેવામાં આવે છે. આ બંને દાવાઓ 1882 માં પ્રકાશિત બોમ્બે પ્રેસિડેન્સીના ગેઝેટમાંથી આવે છે. જો કે હિન્દુ પક્ષ આ અંગે અલગ-અલગ દાવા કરે છે. તેમનું કહેવું છે કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આ જગ્યા સંપૂર્ણપણે દરગાહમાં ફેરવાઈ ગઈ છે. તેમનું કહેવું છે કે એક સમયે અહીં બંને ધર્મો સાથે સંબંધિત પવિત્ર પ્રતીકો હતા, પરંતુ ધીમે ધીમે એક ષડયંત્રના ભાગરૂપે હિન્દુ પ્રતીકોને હટાવી દેવામાં આવ્યા. હિંદુ પક્ષ એ કહીને પોતાનો દાવો મજબૂત કરે છે કે વિશ્વમાં કોઈ પણ સમાધિ પર ચંદનની પેસ્ટ કે રાખ લગાવવામાં આવતી નથી, ન તો સમાધિ સુધી પાલખીની સરઘસ કાઢવામાં આવે છે. પરંતુ જે લોકો બાબા મચેન્દ્રનાથના મંદિરને દરગાહ કહે છે તેઓ પૂજાની આ જ પદ્ધતિ અપનાવી રહ્યા છે.
મામલો કોર્ટમાં ગયો
દરગાહ કે સમાધિ મંદિરનો આ વિવાદ ભલે રાજકીય રીતે ઊભો થયો હોય, પરંતુ વર્ષોથી આ પ્રશ્નનો જવાબ શોધવાના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે. આ અંગે કોર્ટમાં અલગ-અલગ કેસ ચાલી રહ્યા છે. આ વિવાદથી દરેક પક્ષને કેટલો ફાયદો કે નુકસાન થશે તેનો અંદાજ લગાવી શકાય તેમ નથી. પરંતુ રાજકીય પક્ષો આ પ્રશ્નનો જવાબ માત્ર પોતાની તરફેણમાં જ જોવા માંગે છે તે સ્પષ્ટ દેખાઈ રહ્યું છે.
