- સ્પીકરનો નિર્ણય માત્ર ધ્વનિ મત દ્વારા લેવામાં આવ્યો
- ઓમ બિરલા લોકસભાના સ્પીકર તરીકે ફરીથી ચૂંટાયા
- 1952માં પ્રથમ લોકસભાની રચના કરવામાં આવી અને માવલંકરને સ્પીકર તરીકે ચૂંટવામાં આવ્યા હતા
મોદી 3.0માં પણ ઓમ બિરલા લોકસભાના સ્પીકર હશે. તેઓ ધ્વનિ મતથી સ્પીકર તરીકે ચૂંટાયા છે. વિપક્ષી પાર્ટીએ કે. સુરેશને મેદાનમાં ઉતાર્યા હતા. જો કે, વિપક્ષે પોતે વિભાજન માટે કહ્યું ન હતું, જેના કારણે સ્પીકરનો નિર્ણય માત્ર ધ્વનિ મત દ્વારા લેવામાં આવ્યો હતો.
આ પાંચમી વખત છે જ્યારે લોકસભાના સ્પીકર ફરીથી ચૂંટાયા છે. ઓમ બિરલા પહેલા, માત્ર એમએ આયંગર, જીએસ ધિલ્લોન, બલરામ જાખર અને જીએમસી બાલયોગી બીજી વખત સ્પીકર તરીકે ચૂંટાયા છે. જો કે, અત્યાર સુધી બલરામ જાખડ એકમાત્ર એવા છે જેમણે સતત બે ટર્મ માટે સ્પીકરનો કાર્યકાળ પૂર્ણ કર્યો છે.
ડેપ્યુટી સ્પીકરનું પદ મળવું જોઈએ: વિપક્ષ
સ્પીકરની પસંદગી થઈ ગઈ છે અને હવે ડેપ્યુટી સ્પીકરનો વારો છે. અગાઉની મોદી સરકારમાં ડેપ્યુટી સ્પીકરનું પદ ખાલી રહ્યું હતું. વિપક્ષની માંગ છે કે પરંપરા મુજબ તેમને ડેપ્યુટી સ્પીકરનું પદ મળવું જોઈએ. જો કે હજુ સુધી ડેપ્યુટી સ્પીકર પદને લઈને કોઈ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી નથી. ડેપ્યુટી સ્પીકરનું પદ બંધારણીય જવાબદારી નથી. ડેપ્યુટી સ્પીકર ક્યારે ચૂંટાશે તે સ્પીકર નક્કી કરશે.
લોકસભા અધ્યક્ષનું પદ બંધારણીય પદ છે. ગૃહની સૌથી મહત્વપૂર્ણ વ્યક્તિ સ્પીકર છે. સ્પીકરની મંજૂરી વિના ગૃહમાં કંઈ થઈ શકે નહીં. ગૃહની કાર્યવાહી સ્પીકરની દેખરેખ હેઠળ જ થાય છે. જો કોઈ સ્પીકર ન હોય તો ડેપ્યુટી સ્પીકર ગૃહની કાર્યવાહી ચલાવે છે.
1919નો કાયદો
વર્ષ 1919માં બ્રિટિશ ભારતમાં ભારત સરકારનો કાયદો પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. આ કાયદા દ્વારા જ સંસદની રચના થઈ હતી. કાયદા હેઠળ સંસદના બે ગૃહો બનાવવામાં આવ્યા હતા. પ્રથમ- કેન્દ્રીય વિધાનસભા જે નીચલું ગૃહ હતું અને બીજું- કાઉન્સિલ ઓફ સ્ટેટ જે ઉપલુ ગૃહ હતું. મોન્ટ-ફોર્ડ રિફોર્મ્સ દ્વારા સંસદના બે ગૃહોની રચનાની ભલામણ કરવામાં આવી હતી. બ્રિટિશ ભારતમાં તત્કાલિન વિદેશ સચિવ એડવિન મોન્ટાગુ અને વાઈસરોય લોર્ડ ચેમ્સફોર્ડે 1918માં એક અહેવાલ તૈયાર કર્યો હતો. આ અહેવાલના આધારે ભારત સરકારનો કાયદો અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો હતો.
શરૂઆતમાં સેન્ટ્રલ લેજિસ્લેટિવ એસેમ્બલીમાં 142 સભ્યો હતા, જેમાંથી 101 ચૂંટાયા હતા, જ્યારે 41 નોમિનેટ થયા હતા. ચૂંટાયેલા 101 સભ્યોમાંથી 52 સામાન્ય, 29 મુસ્લિમ, 2 શીખ, 7 યુરોપિયન, 7 જમીનદાર અને 4 ઉદ્યોગપતિ હતા. બાદમાં ત્રણ સીટો – દિલ્હી, અજમેર-મેવાડ અને નોર્થ વેસ્ટ ફ્રન્ટિયર પ્રોવિન્સ ઉમેરવામાં આવી. સેન્ટ્રલ લેજિસ્લેટિવ એસેમ્બલી માટેની પ્રથમ ચૂંટણી નવેમ્બર 1920માં યોજાઈ હતી.
સ્વતંત્રતા પછી જ્યારે ભારતીય સ્વતંત્રતા અધિનિયમ 1947 અમલમાં આવ્યો, ત્યારે કેન્દ્રીય વિધાનસભાનું વિસર્જન કરવામાં આવ્યુ હતું. આ પછી 1950માં બંધારણના અમલીકરણ પછી કેન્દ્રીય વિધાનસભાનું નામ લોકસભા અને રાજ્ય પરિષદનું નામ રાજ્યસભા રાખવામાં આવ્યું.
આ રીતે સ્પીકર અને ડેપ્યુટી સ્પીકરનું પદ અસ્તિત્વમાં આવ્યું
જ્યારે સેન્ટ્રલ લેજિસ્લેટિવ એસેમ્બલીની રચના થઈ, ત્યારે તેમાં સ્પીકર કે ડેપ્યુટી સ્પીકરનું કોઈ પદ નહોતું. પછી તેઓ પ્રમુખ અને ઉપપ્રમુખ તરીકે ઓળખાતા. 1921માં ગવર્નર જનરલે ફ્રેડરિક વ્હાઈટને સેન્ટ્રલ લેજિસ્લેટિવ એસેમ્બલીના પ્રમુખ તરીકે નિયુક્ત કર્યા. સચ્ચિદાનંદ સિન્હા ઉપપ્રમુખ તરીકે ચૂંટાયા. 24 ઓગસ્ટ 1925ના રોજ વિધાનસભાના પ્રમુખ પદ માટે ચૂંટણી યોજાઈ હતી. તે ચૂંટણીમાં સ્વરાજ પાર્ટીના ઉમેદવાર વિઠ્ઠલભાઈ પટેલે ટી રંગાચારીને હરાવ્યા હતા. વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ 28 એપ્રિલ 1930 સુધી આ પદ પર રહ્યા. તેમના પછી મોહમ્મદ યાકુબ રાષ્ટ્રપતિ બન્યા.
1925થી 1946ની વચ્ચે વિધાનસભાના પ્રમુખ (સ્પીકર) પદ માટે છ વખત ચૂંટણી યોજાઈ હતી. છેલ્લી ચૂંટણી 24 જાન્યુઆરી 1946ના રોજ યોજાઈ હતી. ત્યારબાદ કોંગ્રેસના ઉમેદવાર જી.વી.માવલંકર પ્રમુખ તરીકે ચૂંટાયા હતા. આઝાદી પછી જ્યારે વિધાનસભા ભંગ કરવામાં આવી હતી, ત્યારે માવલંકરને કામચલાઉ સંસદના સ્પીકર બનાવવામાં આવ્યા હતા. જ્યારે 17 એપ્રિલ 1952ના રોજ પ્રથમ લોકસભાની રચના કરવામાં આવી, ત્યારે માવલંકરને સ્પીકર તરીકે ચૂંટવામાં આવ્યા હતા.
આ રીતે સ્પીકર અને ડેપ્યુટી સ્પીકરના પદો અસ્તિત્વમાં આવ્યા. આઝાદી પછી પ્રથમ સ્પીકર જીવી માવલંકર હતા. ત્યારે ડેપ્યુટી સ્પીકર એમએ આયંગર હતા. ફેબ્રુઆરી 1956માં માવલંકરના મૃત્યુ પછી, આયંગર લોકસભાના અધ્યક્ષ બન્યા. આઝાદી બાદથી અત્યાર સુધી શાસક પક્ષ અથવા ગઠબંધનના સાંસદ જ હંમેશા લોકસભાના સ્પીકર બન્યા છે. જ્યારે, અત્યાર સુધી 18 ડેપ્યુટી સ્પીકર બન્યા છે, જેમાંથી માત્ર 10 વખત વિપક્ષી પાર્ટી અથવા ગઠબંધનના સાંસદને આ જવાબદારી મળી છે.
