મહારાષ્ટ્ર અત્યારે તેના તાજેતરના ઇતિહાસના સૌથી ગંભીર દુષ્કાળના સમયગાળામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. રાજ્યમાં દુષ્કાળની અસર એટલી ગંભીર છે કે 2026-27ની રવિ સિઝનમાં વાવેતરનો વિસ્તાર 1972ના ભયાનક દુષ્કાળ દરમિયાન નોંધાયેલા આંકડા કરતાં પણ ઘણો નીચે પહોંચી ગયો છે.

મહારાષ્ટ્રના કૃષિ વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર, અત્યાર સુધી રાજ્યમાં માત્ર 14.74 લાખ હેક્ટર વિસ્તારમાં જ રવિ પાકનું વાવેતર થઈ શક્યું છે. જ્યારે 1972-73ના દુષ્કાળગ્રસ્ત વર્ષમાં આ આંકડો 47.29 લાખ હેક્ટર હતો.

હાલની પરિસ્થિતિને જોતાં આ વર્ષે મહારાષ્ટ્રમાં રવિ પાકનું વાવેતર અત્યાર સુધીના સૌથી નીચા સ્તરે પહોંચવાની આશંકા છે. અલ નીનોની ચેતવણી વચ્ચે આ વખતે મહારાષ્ટ્રમાં ચોમાસામાં સરેરાશ કરતાં ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે.

રાજ્યમાં સામાન્ય રીતે રવિ પાકનું વાવેતર 55થી 60 લાખ હેક્ટર વિસ્તારમાં થાય છે. કૃષિ વિભાગ પાસે વર્ષ 1960થી વાવેતરના આંકડા ઉપલબ્ધ છે. આ આંકડા મુજબ, અગાઉ રાજ્યમાં સૌથી ઓછું રવિ વાવેતર 1991-92માં નોંધાયું હતું, જ્યારે આ વિસ્તાર આશરે 40 લાખ હેક્ટર હતો.

પરંતુ આ વખતે સ્થિતિ તેનાથી પણ વધુ ગંભીર છે. કૃષિ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ડિસેમ્બરના અંત સુધીમાં પણ કુલ વાવેતરનો વિસ્તાર 20થી 25 લાખ હેક્ટર સુધી પહોંચવો મુશ્કેલ છે.

સંકટ પાછળનું મુખ્ય કારણ કોણ?

આ સંકટ પાછળ પ્રશાંત મહાસાગરમાં સક્રિય અલ નીનોને મુખ્ય કારણ માનવામાં આવી રહ્યું છે. ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD) અને વૈશ્વિક હવામાન સંગઠનોએ તેને શક્તિશાળી 'સુપર અલ નીનો' ગણાવ્યો છે.

તેની અસરને કારણે મહારાષ્ટ્રમાં ચોમાસા દરમિયાન સામાન્ય કરતાં 19 ટકા ઓછો વરસાદ નોંધાયો હતો. સોલાપુર જિલ્લામાં વરસાદની સૌથી વધુ અછત રહી હતી, જ્યાં સામાન્ય કરતાં 59 ટકા ઓછો વરસાદ પડ્યો હતો. રાજ્યના લગભગ તમામ જિલ્લાઓમાં વરસાદની ઘટ નોંધાઈ હતી અને મોટાભાગનો વરસાદ જુલાઈના માત્ર 15 દિવસ દરમિયાન જ થયો હતો.

આના કારણે ખરીફ સિઝનને ભારે નુકસાન થયું હતું. બીજી તરફ, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પીવાના પાણીની ભારે અછતને કારણે રવિ પાકનું વાવેતર પણ અટકી ગયું છે.

આંકડા જ સંકટની ગંભીરતા દર્શાવે છે

કૃષિ વિભાગના આંકડા આ સંકટની ગંભીરતા સ્પષ્ટ કરે છે. વર્ષ 1972-73માં અનાજના પાકનું વાવેતર 36.64 લાખ હેક્ટરમાં થયું હતું, જ્યારે આ વર્ષે ઘટીને માત્ર 7.79 લાખ હેક્ટર રહ્યું છે.

કઠોળના પાકનું વાવેતર 1972-73માં 4.31 લાખ હેક્ટર હતું, જે આ વખતે 6.78 લાખ હેક્ટર નોંધાયું છે. જોકે, તેલીબિયાંની સ્થિતિ અત્યંત ખરાબ છે. વર્ષ 1972-73માં 6.34 લાખ હેક્ટરમાં તેલીબિયાંનું વાવેતર થયું હતું, જ્યારે આ વર્ષે આ આંકડો માત્ર 16,106 હેક્ટર રહ્યો છે.

કૃષિ મંત્રીએ પણ સ્વીકારી દુષ્કાળની ગંભીરતા

રાજ્યના કૃષિ મંત્રી દત્તાત્રય ભરણે જણાવ્યું છે કે ખેડૂતો ખરેખર ગંભીર દુષ્કાળનો સામનો કરી રહ્યા છે. કૃષિ વિભાગે ખેડૂતોને ઉપલબ્ધ સિંચાઈના પાણીનો ઉપયોગ ઘાસચારાના પાક ઉગાડવા માટે કરવાની અપીલ કરી છે.

તેમણે કહ્યું કે સરકાર લોકો માટે અનાજની વ્યવસ્થા કરી શકે છે, પરંતુ પશુઓ માટે ઘાસચારો અને પાણી ઉપલબ્ધ કરાવવું મોટો પડકાર બનશે. સરકાર અને કૃષિ વિભાગ આગામી સંકટનો સામનો કરવા માટે યોજનાઓ બનાવી રહ્યા છે.

દુષ્કાળની અસર જનજીવન પર પણ દેખાવા લાગી

દુષ્કાળની અસર ગ્રામીણ જનજીવન અને ધાર્મિક કાર્યક્રમો પર પણ જોવા મળી રહી છે. વારકરી સંપ્રદાયની મુખ્ય ધાર્મિક યાત્રા 'કાર્તિકી યાત્રા' દરમિયાન આ વખતે પંઢરપુરમાં શ્રદ્ધાળુઓની સંખ્યા અપેક્ષા કરતાં ઘણી ઓછી રહી હતી.

વહીવટીતંત્રે 12થી 15 લાખ શ્રદ્ધાળુઓ આવવાની સંભાવનાને ધ્યાનમાં રાખીને વ્યાપક તૈયારીઓ કરી હતી. પરંતુ શુક્રવાર સુધીમાં ત્રણ લાખથી થોડા વધુ શ્રદ્ધાળુઓ જ પહોંચ્યા હતા. શનિવારે મહારાષ્ટ્રના નાયબ મુખ્યમંત્રી એકનાથ શિંદેએ મંદિરમાં સત્તાવાર મહાપૂજા કરી હતી.

દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારોની સંખ્યા વધી

આ દરમિયાન રાજ્ય સરકારે દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારોનો વ્યાપ પણ વધારી દીધો છે. રાહત અને પુનર્વસન મંત્રી મકરંદ જાધવ-પાટીલે 19 નવેમ્બરે વધુ છ તાલુકાઓને દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરવાની માહિતી આપી હતી. આ સાથે ખરીફ 2026 સિઝન માટે દુષ્કાળગ્રસ્ત તાલુકાઓની સંખ્યા વધીને 310 થઈ ગઈ છે.

નવા સામેલ કરાયેલા તાલુકાઓમાં નાસિક જિલ્લાનો દિંડોરી, પાલઘરના વાડા અને વિક્રમગઢ, રત્નાગિરીનો ચિપલૂણ તથા કોલ્હાપુર જિલ્લાના હાથકણંગલે અને ગડહિંગ્લજનો સમાવેશ થાય છે.

આ પહેલાં સરકારે વરસાદની અછત અને અન્ય માપદંડોના આધારે 304 તાલુકાઓને દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કર્યા હતા. બાકીના અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોને પણ સામેલ કરવાની માંગ ઊઠ્યા બાદ મુખ્યમંત્રી દેવેન્દ્ર ફડણવીસે કેબિનેટ બેઠકમાં પાંચ મુખ્ય પાકનો 20 ટકા નમૂનાકીય સર્વે અને કેન્દ્ર સરકારના માપદંડો મુજબ સ્થળ પર ચકાસણી કરાવવાનો આદેશ આપ્યો હતો. જિલ્લા કલેક્ટરોના અહેવાલના આધારે છ નવા તાલુકાઓને યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.

દુષ્કાળનો સામનો કરવા સરકારના રાહત પગલાં

સરકારે આ વિસ્તારોના ખેડૂતો માટે અનેક રાહત પગલાં પણ લાગુ કર્યા છે. તેમાં જમીન મહેસૂલમાં છૂટ, પાક લોનનું પુનર્ગઠન અને કૃષિ લોનની વસૂલાત પર રોકનો સમાવેશ થાય છે.

7.5 હોર્સપાવર સુધીના કૃષિ પંપને વીજ બિલમાં અગાઉથી જ સંપૂર્ણ છૂટ આપવામાં આવી રહી છે. જ્યારે તેનાથી વધુ ક્ષમતાવાળા પંપને હાલના વીજ બિલમાં રાહત આપવામાં આવશે. આ ઉપરાંત, દુષ્કાળગ્રસ્ત જાહેર કરાયેલા ગામોમાં કૃષિ પંપના વીજ જોડાણ પણ કાપવામાં આવશે નહીં.

આ પણ વાંચો:IND vs NZ: ન્યૂઝીલેન્ડની ધરતી પર KL રાહુલનો જલવો,એક સદી અને છ મોટા રેકોર્ડ...