પટનાથી લખનૌ જઈ રહેલી ઈન્ડિગોની ફ્લાઈટ 6E925 સાથે હવામાં ચોંકાવનારી ઘટના બની. લખનૌ નજીક લગભગ 17,000 ફૂટની ઊંચાઈએ ખરાબ હવામાન વચ્ચે વિમાન પર જોરદાર આકાશી વીજળી પડી હતી. વીજળી પડતાં વિમાનના આગળના ભાગમાં આવેલા નોઝ કોનને નુકસાન થયું હતું.
ફ્લાઈટમાં 104 મુસાફરો અને 6 ક્રૂ મેમ્બર સહિત કુલ 110 લોકો સવાર હતા. વિમાનના આગળના ભાગને નુકસાન થયું હોવા છતાં ફ્લાઈટ સુરક્ષિત રીતે લખનૌના ચૌધરી ચરણ સિંહ આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ પર ઉતરી હતી અને કોઈને ઈજા થઈ નહોતી.
આ ઘટનાનો સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે આકાશી વીજળી વિમાન સાથે અથડાયા બાદ અંદર બેઠેલા મુસાફરોને નુકસાન કેમ ન થયું? તેનું એક મહત્વનું કારણ વિમાનની રચનામાં રહેલું ‘ફેરાડે કેજ’ સિદ્ધાંત છે. કોમર્શિયલ વિમાનોની બાહ્ય રચના એવી રીતે બનાવવામાં આવે છે કે વીજળીનો વિદ્યુત પ્રવાહ મુખ્યત્વે વિમાનની બહારની કંડક્ટિવ સપાટી પરથી પસાર થઈને બહાર નીકળી જાય.
ફેરાડે કેજ એવી રચના છે જેમાં બહારથી આવતો વિદ્યુત આવેશ મુખ્યત્વે બહારની સપાટી પર ફેલાઈ જાય છે અને અંદરના ભાગને સીધી અસરથી સુરક્ષિત રાખે છે. વિમાન પર વીજળી પડતી વખતે વિદ્યુત પ્રવાહ બાહ્ય કંડક્ટિવ સપાટી મારફતે આગળ વધે છે અને પાછળના ભાગે આવેલા સ્ટેટિક ડિસ્ચાર્જ વિક જેવા સાધનો મારફતે વાતાવરણમાં બહાર નીકળી શકે છે. આ રચનાને કારણે કેબિનની અંદર રહેલા મુસાફરો અને વિમાનની કેટલીક સંવેદનશીલ સિસ્ટમને વીજળીના સીધા પ્રવાહથી સુરક્ષા મળે છે.
વિમાનના આગળના ભાગમાં આવેલા નોઝ કોનને તકનીકી ભાષામાં ‘રેડોમ’ કહેવામાં આવે છે. આ ભાગ સામાન્ય રીતે અન્ય ફ્યૂઝલેજની જેમ સંપૂર્ણ ધાતુની કંડક્ટિવ સપાટી ધરાવતો નથી. તેનું કારણ પણ ખૂબ મહત્વનું છે. રેડોમની અંદર વિમાનનું વેધર રડાર હોય છે. જો નોઝ કોન પર સંપૂર્ણ ધાતુનું આવરણ હોય તો રડારના માઇક્રોવેવ સિગ્નલને અવરોધ થઈ શકે. એટલા માટે રેડોમ માટે ખાસ પ્રકારની ફાઈબરગ્લાસ અથવા કમ્પોઝિટ સામગ્રીનો ઉપયોગ થાય છે. આ ભાગ વિમાનની મુખ્ય કંડક્ટિવ બોડીની સરખામણીમાં વીજળી સામે અલગ પ્રકારની સુરક્ષા ધરાવે છે.
જ્યારે વીજળી રેડોમ જેવા ભાગ સાથે અથડાય છે ત્યારે ત્યાં ભારે ગરમી અને વિદ્યુત આર્ક સર્જાઈ શકે છે. તેના કારણે સપાટીને નુકસાન, માળખાકીય અસર અથવા અન્ય નુકસાન થઈ શકે છે. આ જ કારણસર વિમાનના નાકને નુકસાન થયું હોવા છતાં સમગ્ર વિમાનની રચના અને કેબિનને સુરક્ષિત રાખવામાં તેની અન્ય કંડક્ટિવ રચનાની મહત્વની ભૂમિકા રહે છે.
ફેરાડે કેજનો સિદ્ધાંત માત્ર વિમાન સુધી મર્યાદિત નથી. ધાતુની કારની બોડી પણ વીજળી પડવાની સ્થિતિમાં અંદર બેઠેલા લોકોને સુરક્ષા આપતી રચના તરીકે કામ કરી શકે છે. ઉપરાંત MRI જેવા સંવેદનશીલ તબીબી સાધનોના રૂમમાં બહારના ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક સિગ્નલથી બચાવવા માટે પણ ફેરાડે કેજ આધારિત શિલ્ડિંગનો ઉપયોગ થાય છે.
ફેરાડે કેજનું નામ જાણીતા વૈજ્ઞાનિક માઇકલ ફેરાડે સાથે જોડાયેલું છે. 1836માં તેમણે વિદ્યુત ક્ષેત્ર અને કંડક્ટિવ આવરણ અંગે મહત્વપૂર્ણ પ્રયોગો કર્યા હતા. આજે એ જ મૂળભૂત સિદ્ધાંત આધુનિક વિમાન, તબીબી સાધનો અને અનેક ઇલેક્ટ્રોનિક સિસ્ટમની સુરક્ષામાં ઉપયોગી બને છે.
ઈન્ડિગોની આ ઘટનામાં વિમાનના રેડોમને નુકસાન થયું હોવા છતાં ફ્લાઈટ સુરક્ષિત રીતે ઉતરી શકી. આ ઘટનાએ ફરી બતાવ્યું કે વિમાનની રચનામાં વીજળીથી સુરક્ષા માટે અલગ-અલગ સ્તરે એન્જિનિયરિંગ વ્યવસ્થા રાખવામાં આવે છે. એટલે જ આકાશી વીજળીનો પ્રચંડ ઝટકો લાગ્યા બાદ પણ વિમાનની અંદર રહેલા 104 મુસાફરો અને 6 ક્રૂ મેમ્બર સુરક્ષિત રહ્યા.
આ પણ વાંચો : PM Modiના નારામાં અંગ્રેજીની એન્ટ્રી, ‘We Will Do It’ પાછળનો સંદેશ શું? વાંચો રસપ્રદ માહિતી