સુપ્રીમ કોર્ટના જજ જસ્ટિસ ઉજ્જલ ભૂયાણે મતદારોના નામની ચકાસણી અને મતાધિકારને લઈને મોટું નિવેદન આપ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે જો કોઈ પ્રક્રિયાના કારણે લાખો ભારતીય નાગરિકો મતદાનના અધિકારથી વંચિત થઈ જાય અને તેઓ પોતાના જ દેશમાં ‘બીજા વર્ગના નાગરિકો’ બની જાય, તો આવી પ્રક્રિયા મૂળભૂત રીતે મનસ્વી છે. તેને યોગ્ય ઠેરવવા માટે કોઈપણ પ્રકારની દલીલ કામ નહીં આવે.
હૈદરાબાદમાં કાર્યક્રમ દરમિયાન નિવેદન
જસ્ટિસ ઉજ્જલ ભૂયાણે આ વાત રવિવારે હૈદરાબાદમાં NALSAR યુનિવર્સિટી ઓફ લૉ ખાતે યોજાયેલી 19મી NALSAR-જસ્ટિસ બી.આર. સાવની મેમોરિયલ મૂટ કોર્ટ સ્પર્ધાના સમાપન સમારોહ દરમિયાન કહી હતી. તેમણે મતદાનના અધિકારને લોકશાહી અને બંધારણીય વ્યવસ્થા સાથે જોડીને તેની મહત્વતા સમજાવી હતી. તેમણે કહ્યું કે ભારતીય બંધારણમાં એવા બે વર્ગના નાગરિકોની કલ્પના નથી કરવામાં આવી, જેમાં એક વર્ગ પાસે મતદાનનો અધિકાર હોય અને બીજા પાસે ન હોય. તેમના મતે મોટા પાયે મતાધિકાર છીનવવાની પ્રક્રિયા બંધારણના આર્ટિકલ 14 અને 326 સાથે સુસંગત નહીં હોય.
‘મતનો અધિકાર નાગરિકતાનો આત્મા’
જસ્ટિસ ભૂયાણે કહ્યું કે ભારતીય નાગરિકના વ્યક્તિત્વમાંથી મતદાનનો અધિકાર અથવા મતદાર યાદીમાં નામ હોવાનો અધિકાર અલગ કરી શકાય નહીં. તેમણે તેની સરખામણી શરીરમાંથી આત્મા કાઢી લેવા સાથે કરી હતી. તેમણે વધુમાં કહ્યું કે મતદાનનો અધિકાર માત્ર સામાન્ય કાયદા હેઠળ મળતો અધિકાર નથી, પરંતુ તે બંધારણીય અધિકાર છે. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે આર્ટિકલ 326 લોકસભા અને રાજ્ય વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં પુખ્ત મતાધિકારના આધારે ચૂંટણીની જોગવાઈ કરે છે.
મતદાર યાદીમાંથી નામ કાઢવા અંગે પણ મહત્વની વાત
જસ્ટિસ ભૂયાણે મતદાર યાદીમાંથી નામ કાઢવાની પ્રક્રિયા અંગે પણ પોતાની વાત સ્પષ્ટ કરી હતી. તેમણે કહ્યું કે કોઈ મતદારનું નામ એક વખત મતદાર યાદીમાં સામેલ થઈ જાય પછી, મૃત મતદારના કિસ્સાને છોડીને, તેને નોટિસ અને સુનાવણીની તક આપ્યા વગર કાઢી શકાય નહીં. તેમણે એ પણ કહ્યું કે સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉના અનેક ચુકાદાઓમાં મતદાનના અધિકારને મૂળભૂત અધિકાર નહીં પરંતુ બંધારણીય અધિકાર તરીકે માન્યતા આપી છે. તેમના મતે મતદાનનો અધિકાર મુક્ત અને નિષ્પક્ષ ચૂંટણી માટે ખૂબ જ મહત્વનો છે.
SIR વિવાદ વચ્ચે નિવેદન કેમ મહત્વનું
જસ્ટિસ ભૂયાણનું નિવેદન એવા સમયે આવ્યું છે જ્યારે ચૂંટણી પંચની સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) પ્રક્રિયાને લઈને દેશભરમાં રાજકીય અને કાનૂની ચર્ચા ચાલી રહી છે. SIR હેઠળ મતદાર યાદીની ચકાસણી કરવામાં આવી રહી છે અને કેટલાક મતદારોના નામ અંગે દસ્તાવેજો તથા અન્ય વિગતોની તપાસ થઈ રહી છે. વિપક્ષી પક્ષોનો આરોપ છે કે આ પ્રક્રિયામાં યોગ્ય મતદારોના નામ પણ બહાર થઈ શકે છે, જ્યારે ચૂંટણી પંચ પ્રક્રિયાને નિયમો મુજબની ચકાસણી ગણાવે છે.
ચૂંટણી પંચે સપ્ટેમ્બરમાં SIR દરમિયાન કેટલાક કેસમાં પ્રક્રિયા સરળ બનાવવા નિર્ણય લીધો હતો. જે લોકોને અનમેપ્ડ અથવા લોજિકલ ડિસ્ક્રેપન્સી અંગે નોટિસ આપવામાં આવી હોય, તેમના ઘરે જઈને BLO દસ્તાવેજો લઈ શકે છે અને તેમને સામાન્ય રીતે ERO/AERO ઓફિસમાં બોલાવવાની જરૂર નહીં રહે. માત્ર ખાસ પરિસ્થિતિમાં સુનાવણી રાખવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
જસ્ટિસ ઉજ્જલ ભૂયાણે આ નિવેદન મૂટ કોર્ટ સ્પર્ધાના સમાપન કાર્યક્રમમાં પોતાના સંબોધન દરમિયાન આપ્યું છે. આ નિવેદનને સુપ્રીમ કોર્ટનો નવો ચુકાદો અથવા SIR અંગે સમગ્ર બેન્ચનો નવો નિર્ણય માનવો યોગ્ય નથી. તેમના નિવેદનમાં બંધારણ, મતાધિકાર અને મતદાર યાદીમાંથી નામ હટાવવાની પ્રક્રિયા અંગે તેમના વિચારો વ્યક્ત થયા છે.
આ પણ વાંચો: વેપારીઓ માટે મોટી ખબર, GSTના ક્રિમિનલ નિયમોમાં મોટા બદલાવની તૈયારી
