પરમાણુ શસ્ત્રો વિશે સામાન્ય માન્યતા એવી છે કે એક વખત બનાવ્યા પછી તે હંમેશા ઘાતક રહે છે. પરંતુ હકીકતમાં એવું નથી. વિજ્ઞાન જણાવે છે કે પરમાણુ હથિયારોની અસરકારકતા સમય જતાં ઘટી શકે છે અને તેમને સતત જાળવણીની જરૂર પડે છે.
Radioactive Decay
સૌથી પહેલું કારણ છે કિરણોત્સર્ગી ક્ષય (Radioactive Decay). પરમાણુ બોમ્બમાં મુખ્યત્વે પ્લુટોનિયમ અથવા યુરેનિયમ જેવા કિરણોત્સર્ગી પદાર્થો હોય છે. પ્લુટોનિયમ લાંબા સમય સુધી ટકી શકે છે, પરંતુ બોમ્બમાં વપરાતું ટ્રીટિયમ નામનું તત્વ ખૂબ ઝડપથી ક્ષય પામે છે. તેનું અર્ધ-જીવન આશરે 12 વર્ષ છે, એટલે દર દાયકામાં તેની અસર અડધી થઈ જાય છે. જો તેને સમયસર બદલવામાં ન આવે તો બોમ્બની શક્તિ ઘટી શકે છે.
ભૌતિક અને રાસાયણિક કાટ
બીજું મહત્વનું કારણ છે ભૌતિક અને રાસાયણિક કાટ. પરમાણુ શસ્ત્ર માત્ર કિરણોત્સર્ગી પદાર્થથી બનેલું નથી; તેમાં ઇલેક્ટ્રોનિક સર્કિટ, ઉચ્ચ વિસ્ફોટકો, પ્લાસ્ટિક અને ધાતુના ઘણા ભાગો હોય છે. સમય જતાં સતત કિરણોત્સર્ગ અને પર્યાવરણના પ્રભાવથી આ ભાગો બગડી શકે છે. પ્લાસ્ટિક કઠણ થઈ શકે, રબર તૂટી શકે અને ધાતુમાં કાટ લાગી શકે છે. આ બધું મળીને બોમ્બની વિશ્વસનીયતા ઘટાડે છે.
“પિટ” (Pit)
ત્રીજું કારણ છે “પિટ” અથવા મુખ્ય કોરની ઉંમર. પરમાણુ બોમ્બના મધ્ય ભાગમાં પ્લુટોનિયમનો કોર હોય છે જેને પિટ કહેવામાં આવે છે. સંશોધન મુજબ સમય જતાં તેની રચનામાં સૂક્ષ્મ ફેરફાર થાય છે, જેનાથી બોમ્બ સાચી રીતે કામ કરશે કે નહીં તે અંગે શંકા ઊભી થાય છે. ઘણા નિષ્ણાતો માને છે કે આવા કોરનું સલામત આયુષ્ય લગભગ 50 થી 100 વર્ષ સુધી હોય છે.
પોતાના શસ્ત્રોને લાઇફ એક્સટેન્શન પ્રોગ્રામ
આ કારણે જ પરમાણુ શક્તિ ધરાવતા દેશો પોતાના શસ્ત્રોને લાઇફ એક્સટેન્શન પ્રોગ્રામ (LEP) હેઠળ રાખે છે. તેમાં જૂના ટ્રીટિયમને નવા સાથે બદલવું, ઇલેક્ટ્રોનિક ભાગોને અપડેટ કરવું અને કમ્પ્યુટર સિમ્યુલેશન દ્વારા પરીક્ષણ કરવું સામેલ છે. આ પ્રક્રિયા ખૂબ ખર્ચાળ છે અને દર વર્ષે અબજો ડોલર ખર્ચ થાય છે.
NPT દ્વારા માન્ય દેશો
વિશ્વમાં પરમાણુ શસ્ત્રો ધરાવતા દેશોને મોટાભાગે બે જૂથમાં વહેંચવામાં આવે છે—NPT દ્વારા માન્ય દેશો (અમેરિકા, રશિયા, યુ.કે., ફ્રાન્સ, ચીન) અને NPT બહારના દેશો (ભારત, પાકિસ્તાન, ઉત્તર કોરિયા, ઇઝરાયલ). રસપ્રદ વાત એ છે કે દક્ષિણ આફ્રિકા એ એકમાત્ર દેશ છે જેણે સ્વેચ્છાએ પોતાના પરમાણુ શસ્ત્રો નષ્ટ કરી દીધા. સારાંશમાં કહીએ તો, પરમાણુ શસ્ત્રો કાયમ માટે “તાજા” રહેતા નથી. યોગ્ય જાળવણી વગર તેમની અસરકારકતા ઘટે છે અને જોખમ વધે છે. તેથી વિશ્વ માટે સાચી સુરક્ષા શસ્ત્ર સ્પર્ધામાં નહીં, પરંતુ નિઃશસ્ત્રીકરણ અને સંવાદમાં છે.
આ પણ વાંચો : Punjab law college Crime : ‘જો તું મારી નથી તો કોઈની પણ નહીં’ લો કોલેજ હત્યાકાંડની ચોંકાવનારી ઘટના
