આ સ્થળ રેવા જિલ્લામાં સ્થિત છે અને તેનું નામ દેઉર કોઠાર છે. દાવો કરાયો છે કે, અહીંનો સ્તૂપ પ્રખ્યાત સાંચી સ્તૂપ કરતા પણ મોટો અને જૂનો છે.
આ સ્થળ કેવી રીતે જાણીતું બન્યું?
દેઉર કોઠાર મધ્યપ્રદેશના રેવા જિલ્લામાં સ્થિત છે. આ સમગ્ર વિસ્તાર આશરે 3 કિલોમીટરમાં ફેલાયેલો છે. માનવામાં આવે છે કે, પ્રાચીન સમયમાં દક્ષિણપથ નામનો એક મુખ્ય વેપાર માર્ગ આ વિસ્તારમાંથી પસાર થતો હતો. આ સ્થળ પુરાતત્વવિદ્ પી.કે. મિશ્રાએ 1982માં શોધી કાઢ્યું હતું. તે સમયે, ડૉ. ફણીકાંત મિશ્રા ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણના ભોપાલ કાર્યાલયમાં કામ કરતા હતા. તેમણે જણાવ્યું હતું કે અહીં મળેલા પ્રાચીન શિલાલેખો અને સ્તંભોના ટુકડાઓ સૂચવે છે કે આ સ્તૂપ સાંચી સ્તૂપ કરતાં પણ જૂનો હોઈ શકે છે.
ખોદકામ દરમિયાન શું મળ્યું?
1999-2000માં અહીં ખોદકામ કરવામાં આવ્યું હતું. આ સમયગાળા દરમિયાન, ઘણા જૂના દરવાજા, પ્રાચીન શિલાલેખો, પથ્થરની ગોળીઓ, સ્તંભો અને માટીકામના ટુકડાઓના ભાગો મળી આવ્યા હતા. આ તારણોના આધારે, નિષ્ણાતો માને છે કે આ સ્થળ ભરહુત અને સાંચી જેવું જ એક મોટું અને મહત્વપૂર્ણ સ્થળ હોવું જોઈએ. ચાર મઠો, 33 સ્તૂપ અને 63 ખડક-કોટેડ સ્થળો પણ અહીં મળી આવ્યા હતા. મુખ્ય સ્તૂપ 9 મીટરથી વધુ ઊંચો છે. તે ઇંટોથી બનેલો છે, જ્યારે અન્ય સ્તૂપ પથ્થરથી બનેલા છે. અહીં મળેલી ઇંટો પણ અનોખી છે. તેમાં કમળ અને ફૂલો જેવા વિવિધ રૂપરેખાઓ છે. આ સૂચવે છે કે તે સમયે બૌદ્ધ કલામાં આવા તત્વોનો ઉપયોગ થતો હતો. અહીં 30 ફૂટ ઊંચો મોટો ભાગ પણ મળી આવ્યો હતો, જે સ્તૂપની આસપાસની રેલિંગનો ભાગ હોવાનું માનવામાં આવે છે.
સરખામણી સાંચી સાથે કેમ ?
સાંચી ખાતેનો મહાસ્તૂપ દેશના સૌથી પ્રખ્યાત બૌદ્ધ સ્તૂપોમાંનો એક છે. તેનો વ્યાસ આશરે 36.6 મીટર છે અને તેની ઊંચાઈ આશરે 16.46 મીટર છે. દેઉર કોઠાર અને સમગ્ર વિસ્તારમાં મળેલી કલાકૃતિઓના આધારે, નિષ્ણાતો માને છે કે આ સ્થળ તેના સમયમાં ખૂબ મોટું અને મહત્વપૂર્ણ હોવું જોઈએ. આ જ કારણ છે કે દેઉર કોઠારની તુલના સાંચી સાથે કરવામાં આવે છે. ઘણી વખત એવું સૂચવવામાં આવ્યું છે કે તે સાંચી કરતા જૂનું અથવા તેનાથી પણ મોટું છે. જો કે, આ હકીકતની વધુ તપાસની જરૂર છે.
દેઉર કોઠાર શા માટે ખાસ ?
દેઉર કોઠાર ફક્ત પ્રાચીન સ્તૂપોનું સ્થળ નથી. તે પ્રાચીન સમયમાં મધ્યપ્રદેશના આ પ્રદેશમાં બૌદ્ધ ધર્મ કેટલી હદે ફેલાયેલો હતો તેની પણ સમજ આપે છે. અહીં મળેલા પ્રાચીન બ્રાહ્મી શિલાલેખો સૂચવે છે કે સમ્રાટ અશોકના સમયમાં આ વિસ્તાર બૌદ્ધ ધર્મ અને વેપારનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર હતું. ખૂબ જ જૂના ખડકો અને ગુફાઓ પરના ચિત્રો પણ અહીં મળી આવ્યા છે, જે સૂચવે છે કે આ સ્થળનો ઇતિહાસ બૌદ્ધ ધર્મ પહેલાનો હોઈ શકે છે.
આ સ્થળનું રક્ષણ કરવાની જરૂરિયાત
તેની ઉંમર અને મહત્વ હોવા છતાં, દેઉર કોઠારને હજુ પણ વધુ જાળવણીની જરૂર છે. તાજેતરના વર્ષોમાં અહીં મોટા પાયે કામનો અભાવ રહ્યો છે, જેના કારણે તેના કેટલાક પ્રાચીન અવશેષોને નુકસાન થવાનું જોખમ છે. નિષ્ણાતો માને છે કે જો આ સ્થળ યોગ્ય રીતે જાળવવામાં આવે અને વધુ ખોદકામ હાથ ધરવામાં આવે, તો તે ભારતના પ્રાચીન બૌદ્ધ ઇતિહાસ વિશે વધુ માહિતી જાહેર કરી શકે છે. આ મધ્યપ્રદેશના મુલાકાતીઓ માટે તેને એક મહત્વપૂર્ણ પ્રવાસન સ્થળ પણ બનાવી શકે છે.
આ પણ વાંચોઃ જસપાલ સિંહ છે કોણ?, જેણે અકાલી દળના વડા સુખબીર સિંહ બાદલ પર હુમલો કર્યો