કાયદેસર રીતે ભારતમાં દહેજ લેવું અને આપવું બંને ગુનાની શ્રેણીમાં આવે છે. આમ છતાં, ભારતના કેટલાક ભાગોમાં તે ખુલ્લેઆમ પ્રચલિત છે અને લોકો તેને લે છે અને આપે છે. આજે પણ, ઉત્તર ભારતના કેટલાક રાજ્યો જેમ કે બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ, રાજસ્થાન અને હરિયાણામાં, જ્યારે છોકરીનો પરિવાર લગ્ન માટે જાય છે, ત્યારે તેઓ પહેલા તપાસ કરે છે કે તેઓ દહેજ આપી શકે છે કે નહીં.
એવું નથી કે દહેજ ફક્ત ઉત્તરના રાજ્યોમાં જ આપવામાં આવે છે અને લેવામાં આવે છે. વર્ષ 2021માં વિશ્વ બેંકના એક રિપોર્ટ મુજબ, કેરળમાં દહેજના કેસોમાં ઝડપથી વધારો થયો હતો. ભારતના કેટલાક રાજ્યોમાં, લોકો સરકારી નોકરીઓ માટે તૈયારી કરે છે જેથી તેમને સારું દહેજ મળે.
મોટરસાયકલથી લઈને BMW સુધીની માગ છે દહેજમાં
ભારતમાં દહેજ આપવા અને લેવા માટે કોઈ નિશ્ચિત ધોરણ નથી. જો આપણે આજના સમયની વાત કરીએ તો, મોટરસાયકલથી લઈને BMW સુધીની માગ છે. તે બીજા વ્યક્તિ પર આધાર રાખે છે કે તે કેટલું લઈ શકે છે અને કેટલું આપી શકે છે. 21મી સદીમાં, શિક્ષણથી લઈને ટેકનોલોજી સુધી દરેક ક્ષેત્રમાં મહિલાઓએ પ્રગતિ કરી છે, પરંતુ જો તમે સારા પરિવારમાં લગ્ન કરવા માગતા હો અને સારા છોકરા સાથે લગ્ન કરવા માગતા હો, તો દહેજ આપવું એક પરંપરા બની ગઈ છે. આપણો સમાજ એટલો માનસિક બની ગયો છે કે દહેજ ના મળે તો છોકરીને એટલી હદ સુધી હેરાન કરવામાં આવે છે અને તેને મજબૂર કરવામાં આવે છે.
આંકડાઓ જ દર્શાવે છે સમાજની માનસિકતા
મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર, બિહારમાં દહેજનો દર 2023ની સરખામણીમાં 2024માં 30 થી 40 ટકા વધ્યો છે. એટલે કે, જેમણે ગયા વર્ષે તેમની પુત્રીના લગ્ન નથી કર્યા તેમને આ વખતે 30 થી 40 ટકા વધુ ચૂકવણી કરવી પડશે. બિહારમાં, BPSC પાસ શિક્ષકો પણ સબ-ઇન્સ્પેક્ટરોને સખત સ્પર્ધા આપી રહ્યા છે. જો તમારી પાસે સરકારી નોકરી છે, તો લોકો તમને તમે જે રકમ માગશો તે આપવા તૈયાર છે.
વર્ષ 2023માં, સરકારી ચોથા ધોરણના કર્મચારીને 5 થી 6 લાખ રોકડા અને 1 લાખથી વધુ કિંમતની બાઇક મળતી હતી. વર્ષ 2024માં તે જ ચોથા ધોરણના કર્મચારીનું દહેજ વધીને 6 થી 8 લાખ રૂપિયા અને એક લાખથી વધુ કિંમતની બાઇક થયું. વર્ષ 2023માં એક ક્લાર્કને દહેજમાં 10 થી 12 લાખ રોકડા અને એક બાઇક મળતું હતું, જે વર્ષ 2024માં 12 થી 14 લાખ રોકડા અને એક બાઇક સુધી પહોંચ્યું. વર્ષ ૨૦૨૩માં એક સબ-ઇન્સ્પેક્ટરને દહેજમાં 18-20 લાખ રોકડા અને એક કાર મળતી હતી, પરંતુ વર્ષ 2024માં તે 20-22 લાખ રૂપિયા અને એક કાર સુધી પહોંચી ગઈ. BPSC પાસ શિક્ષકો સાથે પણ આવું જ છે, તેમને પણ 2024માં 18 થી 20 લાખ રૂપિયા રોકડા અને એક ચમકતી કાર મળવા લાગી.
દહેજ ક્યારે શરૂ થયું અને પહેલા શું આપવામાં આવ્યું?
દહેજ ક્યારે શરૂ થયું તે અંગે કોઈ માહિતી ઉપલબ્ધ નથી. આ પ્રથા નવી નથી પણ પ્રાચીન સમયથી ચાલી આવી છે અને હવે એક પરંપરા બની ગઈ છે. દહેજની પ્રથા વૈદિક કાળથી શરૂ થઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે. ઘણી જગ્યાએ ઉલ્લેખ છે કે અથર્વવેદ અનુસાર, આ પ્રથા વૈદિક ઉત્તરાવધિક કાળથી વહતુના રૂપમાં શરૂ થઈ હતી. પરંતુ તે સમયે આવું બન્યું ન હતું. મધ્યયુગીન કાળમાં, તે સ્ત્રીધન તરીકે જાણીતું બન્યું, જેમાં છોકરીને તેના પરિવાર દ્વારા ઘરેણાં, કપડાં અને અન્ય મિલકત આપવામાં આવતી હતી. આ તેની વ્યક્તિગત મિલકત હતી. તે આ હેતુથી આપવામાં આવતી હતી કે જો છોકરી કોઈ મુશ્કેલીમાં હોય અથવા તેના સાસરિયા કોઈ મુશ્કેલીમાં હોય, તો તેઓ તેનો ઉપયોગ કરી શકે. પરંતુ હાલમાં તે એક વ્યવસાયનું સ્વરૂપ લઈ ચૂક્યું છે.
વિશ્વ બેંકના અહેવાલ મુજબ, એવું જાણવા મળ્યું છે કે 1960 થી 2008 દરમિયાન ભારતીય ગામડાઓમાં થયેલા 40,000 લગ્નોમાંથી 95 ટકા લગ્નોમાં દહેજ આપવામાં આવ્યું હતું.
