આપણા ભારતીય સમાજમાં લગ્નને ખૂબ જ પવિત્ર બંધન માનવામાં આવે છે. પરંતુ ઘણી વખત દહેજની માગ અને લોભને કારણે આ પવિત્ર બંધન મૃત્યુ તરફ દોરી જાય છે. દર વર્ષે સેંકડો મહિલાઓ દહેજને કારણે હેરાનગતિનો ભોગ બને છે અને ઘણી વખત તેઓ પોતાનો જીવ પણ ગુમાવે છે. આનું ઉદાહરણ ગ્રેટર નોઈડામાં બનેલો એક કિસ્સો છે, જેમાં સાસરિયાઓએ દહેજના લોભમાં નિક્કી પર જ્વલનશીલ પદાર્થ છાંટીને તેને આગ લગાવી દીધી. પરિવાર તેને હોસ્પિટલ લઈ ગયો, પરંતુ રસ્તામાં જ તેનું મોત થઈ ગયું હતું.
દહેજની પ્રથા ગામડાઓથી શહેરો સુધી ચાલુ!
ભારતમાં દહેજની પ્રથા મૂળ રીતે દીકરીઓને લગ્ન પછી આર્થિક સહાય પૂરી પાડવા માટે શરૂ કરવામાં આવી હતી. સદીઓથી ચાલી આવતી આ પ્રથા ધીમે ધીમે માગમાં ફેરવાઈ ગઈ, જેના કારણે પરિવારો પર ભારે દબાણ આવ્યું અને શોષણ થયું. દહેજ પ્રથા ભારતમાં એક ઊંડા મૂળવાળી સમસ્યા છે, જે નાણાકીય તણાવ, ઘરેલુ હિંસા અને દહેજ સંબંધિત મૃત્યુ તરફ દોરી જાય છે. દહેજ પ્રતિબંધ કાયદા 1961 દ્વારા ગેરકાયદેસર હોવા છતાં, આ પ્રથા ગામડાઓથી લઈને શહેરો સુધી દરેક જગ્યાએ ચાલુ છે.
ક્યારે બનાવવામાં આવ્યો દહેજ પ્રથા પર કાયદો?
ભારતમાં દહેજ અંગે દહેજ પ્રતિબંધ કાયદો 1961 બનાવવામાં આવ્યો હતો, જે 1 જુલાઈ 1961ના રોજ અમલમાં આવ્યો હતો. આ કાયદામાં જણાવાયું છે કે દહેજ લેવું કે આપવું એ સજાપાત્ર ગુનો છે અને તેને રોકવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. 1983માં દહેજ વિરોધી કાયદાઓને મજબૂત બનાવવા અને સ્ત્રી પર તેના પતિ અથવા તેના પરિવાર દ્વારા થતી ક્રૂરતાનો સામનો કરવા માટે નવી જોગવાઈઓ ઉમેરવામાં આવી હતી, જેમ કે ભારતીય દંડ સંહિતા (IPC) ની કલમ 498A અને ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતાની કલમ 198A.
અત્યાર સુધીમાં કેટલા ફેરફારો થયા છે?
દહેજ ઉત્પીડનનો સામનો કરતી મહિલાઓને વધારાની સુરક્ષા પૂરી પાડવા માટે 2005માં ઘરેલુ હિંસાથી મહિલાઓનું રક્ષણ કાયદો લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો. ભારતમાં દહેજને રોકવા માટે કાયદામાં ઘણી કડક કલમો ઉમેરવામાં આવી છે. પહેલા દહેજને ફક્ત એક સામાજિક દુષણ માનવામાં આવતું હતું, પરંતુ વધતા ગુનાઓને કારણે, તેના અંગે ખાસ જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. IPC ની કલમ 304B દહેજ મૃત્યુ સાથે સંબંધિત છે. આનો અર્થ એ છે કે જો કોઈ સ્ત્રી લગ્ન પછી 7 વર્ષની અંદર મૃત્યુ પામે છે અને દહેજ તેનું કારણ હોય છે, તો તેને દહેજ મૃત્યુ ગણવામાં આવશે. આ ગુનાની સજા ઓછામાં ઓછી 7 વર્ષ અને વધુમાં વધુ આજીવન કેદની સજા હોઈ શકે છે.
તમને કેટલી સજા મળે છે?
પુરાવા અધિનિયમની કલમ 113B પણ આ સાથે સંબંધિત છે. તેમાં સ્પષ્ટપણે કહેવામાં આવ્યું છે કે જો કોઈ સ્ત્રી લગ્નના 7 વર્ષની અંદર મૃત્યુ પામે છે અને દહેજ ઉત્પીડનના પુરાવા મળે છે, તો એવું માનવામાં આવશે કે તેનું મૃત્યુ દહેજને કારણે થયું હતું. એટલું જ નહીં, IPC ની કલમ 498A પતિ અને તેના પરિવાર દ્વારા કરવામાં આવતી કોઈપણ પ્રકારની ક્રૂરતાને ગુનો માને છે. એટલે કે, જો સ્ત્રીને શારીરિક કે માનસિક રીતે ઉત્પીડન કરવામાં આવે છે, તો તેની સામે પણ કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. બીજી તરફ દહેજ સંબંધિત છેતરપિંડી અથવા વિશ્વાસઘાતના કેસોમાં કલમ 406 જોવામાં આવે છે.
