CPCB દ્વારા વૈજ્ઞાનિક ગણતરીઓ અને મુખ્ય પ્રદૂષકોના વર્ગીકરણના આધારે તૈયાર કરવામાં આવે છે.
AQI સ્તર ચિંતાજનક રીતે વધ્યો
દિલ્હી-NCRમાં શિયાળાની શરૂઆત સાથે, પ્રદૂષણનો ભય ફરી એકવાર વધી રહ્યો છે. કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ અનુસાર, રાજધાનીના ઘણા મુખ્ય વિસ્તારોમાં હવાની ગુણવત્તા સતત ખરાબ શ્રેણીમાં નોંધાઈ રહી છે. જેના કારણે લોકોને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ પડી રહી છે. ITO, AIIMS, અક્ષરધામ અને આનંદ વિહાર જેવા વ્યસ્ત વિસ્તારોમાં, AQI સ્તર ચિંતાજનક સ્તરને વટાવી ગયું છે. બગડતી પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને, વહીવટીતંત્રે વાયુ પ્રદૂષણ ઘટાડવા અને સામાન્ય લોકોના સ્વાસ્થ્યને સુરક્ષિત રાખવા માટે આ વિસ્તારમાં પ્રતિબંધોનો વ્યાપ વધારવાનું શરૂ કર્યું છે.
AQI માપવા માટે થર્મોમીટર જેવા સ્કેલ
હવા ઝેરી છે કે સ્વચ્છ છે તે નક્કી કરવા માટે એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સનો ઉપયોગ થાય છે. જેમ થર્મોમીટરનો ઉપયોગ શરીરના તાવને માપવા માટે થાય છે, તેવી જ રીતે AQI નો ઉપયોગ વાયુ પ્રદૂષણના સ્તરનું સચોટ મૂલ્યાંકન કરવા માટે થાય છે. ભારતમાં, તે 2014 માં કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. તે IIT કાનપુર અને પ્રખ્યાત પર્યાવરણીય નિષ્ણાતો સાથે પરામર્શ કરીને વિકસાવવામાં આવ્યું હતું.
શું ગણતરી આઠ મુખ્ય વાયુ પ્રદૂષકો પર આધારિત ?
કોઈપણ સ્થાન માટે હવા ગુણવત્તા સૂચકાંક હવામાં હાજર હાનિકારક તત્વોના આધારે ગણવામાં આવે છે. CPCB રિપોર્ટ અનુસાર, તે કુલ આઠ મુખ્ય પ્રદૂષકોની સાંદ્રતાને માપે છે. આમાં અતિ સૂક્ષ્મ કણો PM2.5, થોડા મોટા કણો PM10, વાહનો અને કારખાનાઓમાંથી નાઇટ્રોજન ડાયોક્સાઇડ (NO2), બળતણના દહનમાંથી સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ (SO2), ઝેરી કાર્બન મોનોક્સાઇડ (CO), ગ્રાઉન્ડ-લેવલ ઓઝોન (O3), એમોનિયા (NH3) અને સીસું (Pb) શામેલ છે. જોકે સીસાનું વાસ્તવિક સમય માપન શક્ય નથી, તે ભૂતકાળના ડેટાના આધારે ગણતરીઓમાં સમાવિષ્ટ છે.
AQIની ગણતરી કરવાના ત્રણ મુખ્ય પગલાં
AQI ની ગણતરી કરવાની સમગ્ર પ્રક્રિયા વૈજ્ઞાનિક રીતે અને ત્રણ અલગ અલગ પગલાંમાં હાથ ધરવામાં આવે છે. પ્રથમ પગલામાં વિવિધ હવામાં ફેલાતા પ્રદૂષકોની સાંદ્રતા સરેરાશ કરવાનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં PM, NO2, SO2, NH3 અને Pb માટે 24-કલાકની સરેરાશ લેવામાં આવે છે, જ્યારે કાર્બન મોનોક્સાઇડ અને ઓઝોન માટે 8-કલાકની દોડવાની સરેરાશનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. બીજા પગલામાં, દરેક પ્રદૂષકની માત્રાને ચોક્કસ સૂત્રનો ઉપયોગ કરીને તેના નિર્ધારિત બ્રેકપોઇન્ટના આધારે 0 થી 500 ના સ્કેલ પર એક સંખ્યામાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે, જેને સબ-ઇન્ડેક્સ કહેવામાં આવે છે.
સૌથી ખરાબ મૂલ્ય અંતિમ AQI બને
ત્રીજા અને અંતિમ પગલામાં, ગણતરી કરાયેલા તમામ પેટા-સૂચકાંકોમાં પ્રદૂષકનું સૌથી વધુ મૂલ્ય તે વિસ્તાર માટે અંતિમ AQI માનવામાં આવે છે. CPCB અનુસાર, આ પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવી છે કારણ કે વિજ્ઞાન પાસે હજુ સુધી બધા પ્રદૂષકોની સંયુક્ત અને સામૂહિક અસરો પર સંપૂર્ણ ડેટા નથી. આ માટે એક ચોક્કસ ગાણિતિક સૂત્રનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, અને પ્રાપ્ત અંતિમ સંખ્યા સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે તે વિસ્તારની હવા શ્વાસ લેવા યોગ્ય છે કે આરોગ્ય માટે જોખમી સ્તર સુધી પહોંચી ગઈ છે.
AQI ની છ અલગ અલગ શ્રેણીઓ
દિલ્હી જેવા મોટા શહેરોમાં, AQI ની ગણતરી શહેરમાં ફેલાયેલા આશરે 40 મોનિટરિંગ સ્ટેશનોના સરેરાશ વાંચનના આધારે કરવામાં આવે છે. પરિસ્થિતિ સ્પષ્ટ કરવા માટે, તેને છ શ્રેણીઓમાં વિભાજિત કરવામાં આવી છે. 0 થી 50 નો સ્કોર સારો માનવામાં આવે છે, 51 થી 100 સંતોષકારક છે, 101 થી 200 મધ્યમ છે, 201 થી 300 ખરાબ માનવામાં આવે છે, 301 થી 400 ખૂબ ખરાબ છે, અને 401 થી 500 ગંભીર માનવામાં આવે છે, જે સ્વસ્થ લોકોને પણ બીમાર કરી શકે છે.
આ પણ વાંચોઃ Neha Boraને દિલ્હી હાઈકોર્ટમાંથી મોટો ઝટકો, અરજી ફગાવી, બોન્ડ ભરવાના નોટિસ સામે પડકાર નિષ્ફળ