ભારતની આઝાદીની લડાઈમાં અનેક આંદોલનો થયા, પરંતુ ભારત છોડો આંદોલન એ બ્રિટિશ શાસન સામે સૌથી મોટો જનવિરોધ ઊભો કર્યો. 8 ઓગસ્ટ 1942ના રોજ મહાત્મા ગાંધીના નેતૃત્વમાં શરૂ થયેલી આ ચળવળે દેશના સામાન્ય નાગરિકથી લઈને યુવાનો સુધી સૌને આઝાદીની લડાઈમાં જોડ્યા. કરો યા મરોના એક નારાએ દેશભરમાં નવી ઊર્જા ભરી અને બ્રિટિશ સરકાર સામેનો વિરોધ વધુ ઉગ્ર બન્યો. નેતાઓની ધરપકડ બાદ પણ આંદોલન અટક્યું નહીં અને જનતાએ પોતાના સ્તરે તેની કમાન સંભાળી.
જનતાએ જાતે સંભાળ્યું આંદોલનનું નેતૃત્વ
8 ઓગસ્ટ 1942ના રોજ મુંબઈમાં અખિલ ભારતીય કોંગ્રેસ સમિતિના સંમેલનમાં ભારત છોડો આંદોલનનો ઠરાવ પસાર થયો. મહાત્મા ગાંધીએ દેશવાસીઓને ‘કરો યા મરો’નો સંદેશ આપ્યો. બીજા જ દિવસે 9 ઓગસ્ટે બ્રિટિશ સરકારે ગાંધીજી સહિત કોંગ્રેસના મોટા નેતાઓની ધરપકડ કરી. અંગ્રેજોને લાગ્યું હતું કે નેતાઓ જેલમાં જતા આંદોલન શાંત પડી જશે. પરંતુ થયું તેનાથી વિપરીત. દેશભરના લોકો રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા અને પોતાના સ્તરે આંદોલન આગળ વધાર્યું.
સામાન્ય જનતાનો મળ્યો જોરદાર સાથ
આ આંદોલનની સૌથી મોટી ખાસિયત તેનો વ્યાપક જનસમર્થન હતો. મહિલાઓ, વિદ્યાર્થીઓ, ખેડૂતો અને મજૂરો મોટી સંખ્યામાં આઝાદીની લડાઈમાં જોડાયા. લોકોમાં અંગ્રેજોના શાસન સામેનો ગુસ્સો સતત વધતો ગયો. ગાંધીજીના ‘કરો યા મરો’ના નારાએ લોકોના મનમાં આઝાદી માટેનો જુસ્સો વધુ મજબૂત કર્યો. હવે આ લડાઈ માત્ર રાજકીય નેતાઓ પૂરતી સીમિત રહી નહોતી, પરંતુ સામાન્ય લોકો પણ તેનો મહત્વનો ભાગ બની ગયા હતા.
યુવા નેતાઓએ વધારી આંદોલનની તાકાત
ભારત છોડો આંદોલન દરમિયાન જયપ્રકાશ નારાયણ અને રામ મનોહર લોહિયા જેવા યુવા નેતાઓ આગળ આવ્યા. તેમણે યુવાનોને બ્રિટિશ શાસન સામે અવાજ ઉઠાવવા પ્રેરિત કર્યા. નેતાઓ જેલમાં હોવા છતાં યુવાનો અને કાર્યકરોએ આંદોલનને જીવંત રાખ્યું.
જાપાની ધમકીથી બ્રિટિશ શાસન સામે વધ્યો અવિશ્વાસ
બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન જાપાની સેના ભારતની પૂર્વ સરહદ તરફ આગળ વધી રહી હતી. આ સ્થિતિમાં ભારતીયોમાં એવી લાગણી મજબૂત બની કે બ્રિટિશ સરકાર દેશનું યોગ્ય રક્ષણ કરવામાં સક્ષમ નથી. તેના કારણે બ્રિટિશ શાસન પ્રત્યે લોકોનો વિશ્વાસ વધુ નબળો પડ્યો.
ક્રિપ્સ મિશનનો પ્રસ્તાવ પણ નિષ્ફળ રહ્યો
સર સ્ટેફોર્ડ ક્રિપ્સ ભારત માટે એક પ્રસ્તાવ લઈને આવ્યા હતા. તેમાં યુદ્ધ પૂરું થયા બાદ ભારતને સ્વતંત્રતા આપવાની વાત કરવામાં આવી હતી. પરંતુ કોંગ્રેસે આ પ્રસ્તાવ સ્વીકાર્યો નહીં, કારણ કે તે ભારતની અપેક્ષાઓ કરતાં ઘણો ઓછો હતો. આ નિષ્ફળતાએ પણ ભારત છોડો આંદોલન માટેની જમીન તૈયાર કરી.
બ્રિટનની નબળી સ્થિતિ બની મોટું કારણ
બીજા વિશ્વયુદ્ધે બ્રિટનની આર્થિક અને લશ્કરી સ્થિતિને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. યુદ્ધ બાદ ભારત જેવી મોટી વસાહત પર લાંબા સમય સુધી નિયંત્રણ જાળવી રાખવું બ્રિટન માટે મુશ્કેલ બન્યું. આ સ્થિતિએ ભારતની આઝાદીની પ્રક્રિયાને વધુ વેગ આપ્યો.
ધરપકડ અને દમન છતાં લોકો પાછળ ન હટ્યા
9 ઓગસ્ટ બાદ દેશના અનેક વિસ્તારોમાં પોલીસ કાર્યવાહી શરૂ થઈ. લાઠીચાર્જ, ગોળીબાર અને મોટા પાયે ધરપકડો કરવામાં આવી. ગાંધીજીને આગા ખાન પેલેસમાં નજરકેદ કરવામાં આવ્યા હતા. તેમની સાથે તેમના સેક્રેટરી મહાદેવ દેસાઈ અને પત્ની કસ્તુરબા ગાંધી પણ હતા. મહાદેવ દેસાઈનું જેલમાં અવસાન થયું અને ત્યારબાદ કસ્તુરબા ગાંધીનું પણ અવસાન થયું. ગાંધીજી માટે આ બંને મૃત્યુ અત્યંત દુઃખદ રહ્યા.
60,000થી વધુ લોકોની ધરપકડ
ગાંધીજી અને અન્ય નેતાઓની ધરપકડના વિરોધમાં દેશભરમાં મોટી સંખ્યામાં લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી. 60,000થી વધુ લોકો જેલમાં મોકલાયા. અનેક સ્થળોએ સરકારી ઇમારતોને નુકસાન થયું, ટેલિફોન લાઇનો કાપવામાં આવી અને રેલવે ટ્રેકને નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું. બ્રિટિશ સરકારે કોંગ્રેસ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો, છતાં કોંગ્રેસના કાર્યકરો અને સમર્થકોએ પોતાની પ્રવૃત્તિઓ ચાલુ રાખી. હજારો શાળા અને કોલેજના વિદ્યાર્થીઓએ અભ્યાસ છોડીને આંદોલનમાં ભાગ લીધો.
બે વર્ષ સુધી ચાલ્યું આંદોલન
ભારત છોડો આંદોલન લગભગ 2 વર્ષ સુધી ચાલ્યું. બ્રિટિશ સરકારે તેને દબાવવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ આ ચળવળે બ્રિટિશ શાસનની અંદરથી રહેલી નબળાઈ દુનિયા સામે સ્પષ્ટ કરી દીધી. આંદોલને દેશની જનતાને એકસાથે લાવી, યુવાનોમાં આઝાદી માટેનો જુસ્સો વધાર્યો અને બ્રિટિશ સરકારને સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો કે ભારત હવે ગુલામી સ્વીકારવા તૈયાર નથી. ભારતની આઝાદીની અંતિમ લડાઈમાં ભારત છોડો આંદોલન એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક સાબિત થયું.
આ પણ વાંચો-Independence Day : ભારતમાં એક એવું શહેર જ્યાં 14 ઓગસ્ટની રાત્રે જ ફરકાવવામાં આવે છે તિરંગો!
