જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં લગ્ન લાંબા સમયથી ફક્ત વ્યક્તિગત જોડાણ કરતાં વધુ રહ્યું છે. અહીંનો સમાજ પિતૃસત્તાક રહ્યો છે, જેમાં પરિવારના વડીલો લગ્ન જેવા નિર્ણયો લેતા હતા. વહેલા લગ્ન સામાન્ય હતા. સામાજિક સ્થિરતા અને આર્થિક બાબતોને વ્યક્તિગત ઇચ્છાઓ કરતાં વધુ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવતી હતી. વધુમાં, મહિલાઓનું શિક્ષણ અને કારકિર્દી ઘણીવાર પરિવારની અપેક્ષાઓથી ઢંકાઈ જતા હતા. હવે બધું બદલાઈ રહ્યું છે, ખાસ કરીને શહેરી વિસ્તારોમાં. મહિલાઓ તેમના લગ્ન વિશે નિર્ણય લેવાના અધિકારને વધુને વધુ સ્વીકારી રહી છે.
લગ્નજીવનમાં બદલાતા વલણો
એક રિપોર્ટ મુજબ, જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં આશરે 57% મહિલાઓ હાલમાં અપરિણીત છે. આમાં વિધવાઓ અને છૂટાછેડા લીધેલી મહિલાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. અહીં મહિલાઓ માટે લગ્નની સરેરાશ ઉંમર હવે 24 વર્ષ થઈ ગઈ છે. રાષ્ટ્રીય સરેરાશ 22 વર્ષ છે. 1990ના હિજરત પહેલાં, લગ્નની સરેરાશ ઉંમર 21 વર્ષની આસપાસ હતી. પરંતુ પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે, આ અચાનક પરિવર્તન કેવી રીતે આવ્યું?
આર્થિક સ્થિરતા અને બેરોજગારી
લગ્નમાં વિલંબ કે મુલતવી રાખવું એ આર્થિક સુરક્ષા માટે પણ જોખમ છે. આ પ્રદેશના અશાંત રાજકીય ઇતિહાસ અને મર્યાદિત રોજગાર તકોએ યુવાનો માટે આર્થિક સ્વતંત્રતા માટે પડકારો ઉભા કર્યા છે. અન્ય સંસ્કૃતિઓની જેમ કાશ્મીરમાં લગ્નમાં પણ અનેક ખર્ચાઓનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં સમારંભો, દહેજ અને કૌટુંબિક જવાબદારીઓનો સમાવેશ થાય છે. હવે, સ્થિર રોજગાર વિના, પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બંનેને આ જરૂરિયાતો પૂરી કરવામાં નોંધપાત્ર મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે. આ જ કારણ છે કે લગ્નમાં વિલંબ થઈ રહ્યો છે.
શિક્ષણ અને કારકિર્દીનું વધતું મહત્વ
આનાથી બીજા એક મુખ્ય પરિબળમાં પણ ફાળો મળે છે, શિક્ષણ અને કારકિર્દીનું વધતું મહત્વ. જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં ઘણી યુવતીઓ અને પુરુષો ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવવા અથવા તેમની કારકિર્દીને આગળ વધારવા માટે લગ્નમાં વિલંબ કરી રહ્યા છે. યુવાનો લગ્નને વ્યક્તિગત વિકાસ અને સ્વતંત્રતામાં અવરોધ માને છે. ખાસ કરીને સ્ત્રીઓએ લગ્ન અંગે સામાજિક અપેક્ષાઓ પૂરી કરવી પડે છે અને સાથે સાથે તેમની કારકિર્દીમાં સફળતા પણ મેળવવી પડે છે. આ બેવડો પડકાર તેમની મુશ્કેલીઓમાં ફાળો આપે છે.
સામાજિક અપેક્ષાઓ અને લગ્ન માટે દબાણ
આજે પણ, પરંપરાગત લગ્ન પ્રથાઓ પરિવારો પર નોંધપાત્ર દબાણ લાવે છે. ગોઠવાયેલા લગ્ન સામાન્ય છે, પરંતુ પરિવારો ઘણીવાર જાતિ, આર્થિક સ્થિતિ અને અન્ય માપદંડોના આધારે જીવનસાથી શોધે છે. આ અપેક્ષાઓ ગોઠવાયેલા લગ્ન તરફ દોરી શકે છે, ખાસ કરીને જો પરિવાર દહેજનો આગ્રહ રાખે છે અથવા ઊંચી અપેક્ષાઓ રાખે છે. જોકે આ મુદ્દાઓ અંગે જાગૃતિ લાવવામાં આવી રહી છે અને આ પ્રથાઓ ઘટાડવાના પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે, તેમ છતાં આ પ્રથાઓ હજુ પણ સ્ત્રીઓના લગ્નના સમયને નોંધપાત્ર રીતે અસર કરે છે. જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં મહિલાઓ સામાજિક અપેક્ષાઓ પૂર્ણ કરવા કરતાં અર્થપૂર્ણ સંબંધો અને પોતાની ઇચ્છાઓને પ્રાથમિકતા આપી રહી છે. તેઓ તેમના જીવનસાથીની પસંદગીમાં સમાધાન કરવાને બદલે લગ્ન કરવાનું પસંદ કરી રહી છે. આ એક મોટો સાંસ્કૃતિક પરિવર્તન છે.
