ચોમાસું કેરલમમાં દસ્તક દીધા પછી આગળ વધી રહ્યું છે. ઉત્તર ભારતમાં લોકો તેની આતુરતાથી રાહ જોઈ રહ્યા છે. ભીષણ ગરમી વચ્ચે ઉત્તર પ્રદેશ-બિહાર, દિલ્હી એનસીઆર અને અન્ય ઉત્તર ભારતના રાજ્યોના લોકોના મનમાં એક જ સવાલ છે કે ચોમાસું ક્યારે વરસાદ લાવશે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે ભારતમાં માત્ર એક જ ચોમાસું નથી હોતું? દેશના અલગ-અલગ ભાગોમાં વરસાદ લાવવાની જવાબદારી પણ આ અલગ-અલગ હવામાન પ્રણાલીઓ પર જ હોય છે.
ભારતમાં ચોમાસું એક નહીં, બે અલગ-અલગ પવન પ્રણાલીઓ પર આધારિત છે
જૂન શરૂ થતાં જ ચોમાસાની રાહમાં લોકો બેચેન થવા લાગે છે. સામાન્ય રીતે જેને આપણે માત્ર ચોમાસું કહીએ છીએ, હવામાન વિજ્ઞાનની દુનિયા તેનાથી ક્યાંય વધુ રસપ્રદ છે. અહીં એક નહીં પરંતુ ઘણી મોસમી પવન પ્રણાલીઓ કામ કરે છે. જો ઉત્તર ભારતમાં સૌથી વધુ વરસાદની વાત કરીએ તો તે સાઉથ વેસ્ટ (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) ચોમાસું લાવે છે, જ્યારે દક્ષિણમાં વધુ વરસાદ લાવવાની જવાબદારી ઉત્તર પૂર્વ ચોમાસાની હોય છે.
મોસમી બદલાવ છે ચોમાસું
હવામાન વૈજ્ઞાનિકોના મતે ચોમાસાનો અર્થ માત્ર વરસાદ નથી હોતો. આ પવનની દિશામાં થતો મોસમી બદલાવ છે. ઉનાળા અને શિયાળામાં જ્યારે જમીન અલગ-અલગ ગતિએ ગરમ અને ઠંડી થાય છે ત્યારે પવનની દિશા બદલાય છે. આનાથી અલગ-અલગ પ્રકારના ચોમાસા બને છે.
• પહેલું સાઉથ વેસ્ટ ચોમાસું: જૂનથી સપ્ટેમ્બર સુધી એક્ટિવ
• ઉત્તર પૂર્વ ચોમાસું: સપ્ટેમ્બરથી ડિસેમ્બર સુધી એક્ટિવ
• શિયાળુ ચોમાસું: જાન્યુઆરી અને ફેબ્રુઆરીમાં એક્ટિવ
• પ્રી-મોન્સૂન: માર્ચથી મે સુધી એક્ટિવ
ભારતની લાઇફલાઇન છે સાઉથ વેસ્ટ ચોમાસું
દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાને ભારતમાં વરસાદની લાઇફલાઇન કહેવામાં આવે છે. દેશમાં થતો 70 થી 80 ટકા વરસાદ આ જ ચોમાસાથી થાય છે. આ હવામાન પ્રણાલી ત્યારે બને છે જ્યારે ઉપમહાદ્વીપ ઝડપથી ગરમ થાય છે. આનાથી ઉત્તર ભારતમાં લો પ્રેશર ક્ષેત્ર બને છે. આનાથી ઉલટું, હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્ર ઠંડું હોય છે. એવામાં દરિયાઈ પવન પોતાની સાથે ભેજ લઈને ભારત તરફ દોડે છે. આની બે શાખાઓ હોય છે. પહેલી અરબી સમુદ્ર શાખા અને બીજી બંગાળની ખાડી શાખા.
અરબી સમુદ્ર શાખા
ચોમાસું જ્યારે ભારત પહોંચે છે ત્યારે તેનો એક ભાગ અરબી સમુદ્ર તરફથી આવે છે, તેનું પહેલું સ્ટોપેજ કેરલમ હોય છે. અહીં વરસાદ લાવ્યા પછી તે કર્ણાટક, ગોવા, મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાતના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો તરફ આગળ વધે છે. અહીં પશ્ચિમ ઘાટના પર્વતો સાથે ટકરાઈને ચોમાસાના પવનો ઉપર ઉઠે છે અને જેવા તે સામાન્ય તાપમાનમાં જાય છે કે તરત જ વરસાદ પડવા લાગે છે. પશ્ચિમ ઘાટ એક 1600 કિમી લાંબી પર્વતમાળા છે, જે ગુજરાતથી લઈને તમિલનાડુ સુધી ભારતના પશ્ચિમ કિનારે ફેલાયેલી છે. આ જ કારણ છે કે કેરલમ, કોંકણ, મુંબઈ, મહાબળેશ્વર અને પશ્ચિમ ઘાટની આસપાસ ભારે વરસાદ પડે છે. પર્વતોની બીજી તરફ મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટકના અંદરના ભાગોમાં વરસાદ ઓછો થાય છે. આ ગોવા, ગુજરાત, રાજસ્થાન અને મધ્ય ભારતમાંથી પસાર થઈને આગળ વધે છે.
બંગાળની ખાડી શાખા
સાઉથ વેસ્ટ ચોમાસાની બીજી શાખા બંગાળની ખાડીથી શરૂ થાય છે. આ અંડમાન નિકોબાર, પશ્ચિમ બંગાળ અને ઓડિશા થઈને આગળ વધે છે. ખાસ કરીને બિહાર, ઝારખંડ, ઉત્તર પ્રદેશ અને ઉત્તર-પૂર્વમાં વરસાદ લાવવાની જવાબદારી આ ચોમાસાની શાખાની છે. આ હિમાલય તરફ જાય છે, પરંતુ તેને પાર કરી શકતું નથી. એટલા માટે આ હિમાલયના મેદાની વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદ લાવે છે. ખાસ વાત એ છે કે ઉત્તર ભારતમાં આ બંને શાખાઓ ફરી એકવાર મળી જાય છે અને પંજાબ, હિમાચલ, જમ્મુમાં વરસાદ લાવે છે.
આ પણ વાંચો-8th Pay Commission : આ ફોર્મ્યુલા લાગુ થતાં જ 63,000 થશે ન્યૂનતમ બેઝિક સેલરી! સરકારી કર્મચારીઓની થઈ જશે બલ્લે-બલ્લે!
