યુએસ-ઇઝરાયલ-ઈરાન સંઘર્ષ દરમિયાન, સમગ્ર વિશ્વનું ધ્યાન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર કેન્દ્રિત થયું હતુ.
દરિયાઈ વેપાર માર્ગો પર નિયંત્રણ
વિશ્વના લગભગ પાંચમા ભાગના તેલનું વહન કરે છે. દરમિયાન, 4 જુલાઈ, 2026 ના રોજ, યુક્રેનિયન રાષ્ટ્રપતિ ઝેલેન્સકીએ દાવો કર્યો હતો કે રશિયાએ કાળા સમુદ્ર પર તેનું ભૂતપૂર્વ પ્રભુત્વ ગુમાવી દીધું છે. તેમણે કહ્યું કે યુક્રેનિયન નૌકાદળ અને સુરક્ષા દળોની કાર્યવાહીએ સમુદ્રમાં શક્તિનું સંતુલન બદલી નાખ્યું છે. આનાથી પ્રશ્ન ઉભો થાય છે કે, વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ વેપાર માર્ગો કયા દેશો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે?
1. કાળો સમુદ્ર, આશરે 1,175 કિલોમીટર લાંબો અને 611 કિલોમીટર પહોળો, યુરોપ અને એશિયા વચ્ચે સ્થિત એક અર્ધ-બંધ સમુદ્ર છે. તેનો કુલ વિસ્તાર આશરે 436,000 ચોરસ કિલોમીટર છે. તે રશિયા, યુક્રેન, તુર્કી, બલ્ગેરિયા, રોમાનિયા અને જ્યોર્જિયાની સરહદ ધરાવે છે. બોસ્ફોરસ અને ડાર્ડેનેલ્સ સ્ટ્રેટ એ કાળા સમુદ્રને ભૂમધ્ય સમુદ્ર સાથે જોડતા એકમાત્ર માર્ગો છે. રશિયા અને યુક્રેન માટે, તે અનાજ, તેલ અને લશ્કરી પ્રવૃત્તિઓની દ્રષ્ટિએ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ પ્રદેશોમાંનો એક છે.
2. સૌથી વધુ ચર્ચિત દરિયાઈ માર્ગોમાંથી એક હોર્મુઝની સામુદ્રધુની છે. જ્યારે ઈરાને યુદ્ધ દરમિયાન તેને બંધ કરી દીધું, ત્યારે તે નિર્ણયના પરિણામો ભારત સહિત વિશ્વભરના ઘણા દેશો પર પડ્યા. આ આશરે 167 કિલોમીટર લાંબી સામુદ્રધુનીને વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઉર્જા માર્ગોમાંનો એક માનવામાં આવે છે. તેના સૌથી સાંકડા બિંદુએ, તે લગભગ 33 કિલોમીટર પહોળી છે, જ્યારે શિપિંગ માટે નિયુક્ત લેન ફક્ત 3 કિલોમીટર પહોળી છે. તે પર્શિયન ગલ્ફને ઓમાનના અખાત અને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડે છે. વિશ્વના તેલ વેપારનો લગભગ 20 ટકા અને LNGનો નોંધપાત્ર જથ્થો આ માર્ગમાંથી પસાર થાય છે.
3. આ દરિયાઈ માર્ગના ઉત્તર કિનારે ઈરાન અને દક્ષિણ કિનારે ઓમાન આવેલું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા હેઠળ, આ એક આંતરરાષ્ટ્રીય શિપિંગ માર્ગ છે, પરંતુ ઈરાનને ત્યાં સૌથી મજબૂત લશ્કરી હાજરી માનવામાં આવે છે. ઈરાનના રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ નિયમિતપણે આ વિસ્તારમાં પેટ્રોલિંગ કરે છે, જ્યારે યુએસ અને તેના સાથી દેશોની નૌકાદળો પણ આ વિસ્તારમાં તૈનાત છે. ભૌગોલિક રીતે, તે ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે આવેલું છે, પરંતુ વ્યવહારમાં, ઈરાન સમગ્ર ક્ષેત્રમાં સૌથી વધુ લશ્કરી પ્રભાવ ધરાવે છે. હાલમાં, ઈરાન તેના પર નિયંત્રણ રાખે છે.
4. બોસ્ફોરસ દરિયાઈ માર્ગ આશરે 31 કિલોમીટર લાંબો છે અને 700 મીટરથી 3.7 કિલોમીટર પહોળો છે. ડાર્ડેનેલ્સ આશરે 61 કિલોમીટર લાંબો અને 1.2 થી 6 કિલોમીટર પહોળો છે. એકસાથે, તેઓ કાળા સમુદ્રને મારમારાના સમુદ્ર અને પછી ભૂમધ્ય સમુદ્ર સાથે જોડે છે. રશિયા, યુક્રેન, જ્યોર્જિયા, રોમાનિયા અને બલ્ગેરિયા જેવા દેશો માટે, વૈશ્વિક બજારોમાં પ્રવેશ મેળવવા માટે આ એકમાત્ર દરિયાઈ માર્ગ છે. બંને સ્ટ્રેટ પર તુર્કીનું સંપૂર્ણ વહીવટી નિયંત્રણ છે. રુસો-યુક્રેનિયન યુદ્ધ પછી, તુર્કીએ યુદ્ધ જહાજોના પ્રવેશ અંગે મોન્ટ્રેક્સ કન્વેન્શનના નિયમોનો કડક અમલ કર્યો છે.
5. આશરે 930 કિલોમીટર લાંબી મલાક્કાની સામુદ્રધુની વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત દરિયાઈ વેપાર માર્ગોમાંનો એક છે. તેના સૌથી સાંકડા બિંદુએ, તે સિંગાપોર નજીક આશરે 2.8 કિલોમીટર પહોળી છે. તે હિંદ મહાસાગરને દક્ષિણ ચીન સમુદ્ર અને પેસિફિક મહાસાગર સાથે જોડે છે. વિશ્વના દરિયાઈ વેપારનો આશરે 25 થી 30 ટકા અને એશિયાની મોટાભાગની તેલ આયાત આ માર્ગમાંથી પસાર થાય છે. કોઈ એક દેશ તેના પર નિયંત્રણ રાખતો નથી. ઇન્ડોનેશિયા, મલેશિયા અને સિંગાપોર સંયુક્ત રીતે તેની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરે છે. ચીન આ માર્ગ પરની પોતાની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે વૈકલ્પિક કોરિડોર વિકસાવી રહ્યું છે.
6. ઇજિપ્તમાં સ્થિત સુએઝ નહેર વિશ્વની સૌથી મહત્વપૂર્ણ કૃત્રિમ નહેરોમાંની એક છે. તેની લંબાઈ 193.3 કિલોમીટર છે. તે ભૂમધ્ય સમુદ્રને લાલ સમુદ્ર સાથે જોડે છે અને યુરોપ અને એશિયા વચ્ચેનો સૌથી ટૂંકો દરિયાઈ માર્ગ પૂરો પાડે છે. વિશ્વના દરિયાઈ વેપારનો આશરે 10 થી 12 ટકા આ નહેરમાંથી પસાર થાય છે. સુએઝ કેનાલ સંપૂર્ણપણે ઇજિપ્તની સરકારની સુએઝ કેનાલ ઓથોરિટી દ્વારા સંચાલિત છે. તેમાંથી પસાર થતા તમામ જહાજોએ નિશ્ચિત ફી ચૂકવવી પડે છે, જે ઇજિપ્તના અર્થતંત્ર માટે આવકનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે.
આ પણ વાંચોઃ ફિજી ઓસ્ટ્રેલિયાનો ચોથો સંરક્ષણ ભાગીદાર બન્યો, જાણો ભારત પર શુ થશે અસર?